Η λειτουργική ζωή της Εκκλησίας της Ελλάδος επί τη βάσει των εγκυκλίων της Ιεράς Συνόδου, από της Αυτοκεφαλίας αυτής (1833) έως της σήμερον

Abstract

This doctoral dissertation investigates the liturgical life of the Church of Greece through a systematic study of the Encyclicals issued by the Holy Synod from the proclamation of the autocephaly in 1833 to the present day. Its principal objective is to demonstrate how the Holy Synod employed these Encyclicals to interpret, regulate, shape, and guide the liturgical life of the Church while responding to the ecclesiastical, social, and political challenges that emerged throughout different historical periods. The research is based on the systematic identification, classification, and critical analysis of all Encyclicals containing liturgical references, as published in the official Synodal collections. Their analysis follows two fundamental methodological principles. First, each Encyclical is examined within the historical, social, political, and ecclesiastical circumstances that gave rise to its publication. Secondly, particular attention is given to the interaction between the canonical tradition of the Orthodox Church and the prevailing legal framework governing ecclesiastical affairs. This dual methodological perspective makes it possible not only to interpret the content of Synodal decisions but also to explain the historical factors that shaped, modified, or occasionally transformed the official positions adopted by the Holy Synod over time. The examined Synodal Encyclicals encompass virtually every aspect of the liturgical life of the Church; they address matters relating to the Divine Liturgy, Baptism, Holy Matrimony, Holy Orders and Priesthood, ecclesiastical music, the construction and administration of churches, funeral services, special prayers and liturgical services, canonizations, the veneration of holy relics and icons, the Calendar Question, and the liturgical dimensions of relations with non-Orthodox Christians. The study reveals that the Holy Synod functioned not merely as an administrative authority regulating specific matters but as the principal institutional interpreter of the Church's liturgical tradition. Through its Encyclicals it sought to preserve liturgical unity, safeguard canonical order, and provide pastoral guidance, while simultaneously taking into account historical and legislative developments. The originality of this dissertation lies in its comprehensive examination of the Synodal Encyclicals as a unified corpus of primary source material through which the evolution of the liturgical life of the Church of Greece over nearly two centuries can be reconstructed. Although substantial scholarship exists on the history of the Church of Greece, Orthodox liturgical tradition, and the institution of the Holy Synod, no previous study has undertaken such a systematic and synthetic analysis of the Encyclicals themselves as witnesses to liturgical development. The dissertation is intended to serve as a valuable resource for theologians, liturgical scholars, historians, clergy, and ecclesiastical institutions, contributing both to historical scholarship and to contemporary discussions concerning the liturgical life and pastoral mission of the Church of Greece.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζει τη λειτουργική ζωή της Εκκλησίας της Ελλάδος μέσα από τη συστηματική μελέτη των Εγκυκλίων της Ιεράς Συνόδου από την ανακήρυξη του Αυτοκεφάλου (1833) έως τη σήμερον. Σκοπός της μελέτης είναι να αναδείξει τον τρόπο με τον οποίο η Ιερά Σύνοδος, μέσω των Εγκυκλίων της, διαμόρφωσε, ερμήνευσε, ρύθμισε και καθοδήγησε τη λειτουργική πράξη, ανταποκρινόμενη τόσο στις εκκλησιαστικές όσο και στις κοινωνικές και πολιτειακές προκλήσεις κάθε εποχής. Η έρευνα βασίσθηκε στη συστηματική καταγραφή, ταξινόμηση και κριτική επεξεργασία όλων των Εγκυκλίων με λειτουργικό περιεχόμενο, όπως αυτές δημοσιεύθηκαν στις επίσημες Συνοδικές εκδόσεις. Η ανάλυσή τους πραγματοποιήθηκε βάσει δύο θεμελιωδών ερμηνευτικών αρχών: αφενός της ιστορικής ένταξης κάθε εγκυκλίου στο συγκεκριμένο κοινωνικό, πολιτικό και εκκλησιαστικό πλαίσιο που υπαγόρευσε την έκδοσή της και αφετέρου της διερεύνησης της σχέσης μεταξύ κανονικής παραδόσεως και ισχύοντος νομοθετικού πλαισίου. Η μεθοδολογική αυτή προσέγγιση επέτρεψε την κατανόηση όχι μόνο του περιεχομένου των συνοδικών αποφάσεων αλλά και των λόγων που οδήγησαν στη διαμόρφωση, διαφοροποίηση ή ακόμη και μεταβολή των σχετικών θέσεων μέσα στη διαχρονική πορεία της Εκκλησίας. Οι εξεταζόμενες Εγκύκλιοι καλύπτουν σχεδόν κάθε έκφανση της λειτουργικής ζωής: τη Θεία Λειτουργία, το Βάπτισμα, τον Γάμο, την Ιεροσύνη, την εκκλησιαστική μουσική, την ανέγερση και λειτουργία των ναών, τις νεκρώσιμες ακολουθίες, τις ειδικές ευχές και ακολουθίες, τις αγιοκατατάξεις, την τιμή των ιερών λειψάνων και εικόνων, το ημερολογιακό ζήτημα, καθώς και τις λειτουργικές διαστάσεις των σχέσεων με τους ετεροδόξους. Διαπιστώνεται ότι η Ιερά Σύνοδος δεν περιορίσθηκε στη διοικητική ρύθμιση επιμέρους ζητημάτων, αλλά λειτούργησε ως θεσμικός φορέας ερμηνείας της λειτουργικής παραδόσεως, επιδιώκοντας την ενότητα της λατρείας, τη διαφύλαξη της κανονικής τάξεως και την ποιμαντική καθοδήγηση του εκκλησιαστικού πληρώματος, λαμβάνοντας συγχρόνως υπόψη τις ιστορικές εξελίξεις και τις μεταβολές της έννομης τάξης. Η πρωτοτυπία της διατριβής έγκειται στη συνθετική αξιολόγηση των Συνοδικών Εγκυκλίων ως ενιαίου σώματος πρωτογενούς υλικού, μέσα από το οποίο ανασυντίθεται η εξέλιξη της λειτουργικής ζωής της Εκκλησίας της Ελλάδος κατά σχεδόν δύο αιώνες. Παρά την ύπαρξη σημαντικών μελετών για την Ιστορία της Εκκλησίας, τη λειτουργική παράδοση και τον θεσμό της Ιεράς Συνόδου, δεν έχει μέχρι σήμερα επιχειρηθεί αντίστοιχη συνολική και συστηματική προσέγγιση του συγκεκριμένου υλικού. Η έρευνα φιλοδοξεί να αποτελέσει χρήσιμο εργαλείο για θεολόγους, λειτουργιολόγους, ιστορικούς και εκκλησιαστικούς φορείς, συμβάλλοντας τόσο στην ιστορική κατανόηση όσο και στον σύγχρονο επιστημονικό διάλογο σχετικά με τη λειτουργική ζωή της Εκκλησίας της Ελλάδος.