Διερεύνηση της σχέσης της στοματικής υγείας των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας με την ευδόκιμη γήρανση, την ποιότητα ψυχοσωματικής υγείας και την αυτοφροντίδα τους

Abstract

This doctoral dissertation investigates the relationship between oral health in older adults and successful aging, mental health, quality of life, and self-care through an integrated biopsychosocial and person-centered theoretical framework. Aging constitutes a multidimensional human experience that extends beyond biological decline and encompasses psychological, social, and existential processes. Within the context of global population aging, scientific interest has progressively shifted from mere survival toward the preservation of functionality, quality of life, autonomy, and meaningful participation in everyday life. In this framework, oral health emerges not as an isolated dental parameter, but as a significant dimension of overall health and well-being. The theoretical section of the dissertation is grounded in the transition from the biomedical to the biopsychosocial model of health. Oral health is conceptualized as a multidimensional phenomenon associated with functionality, self-image, social participation, psychological well-being, and the maintenance of autonomy in later life. At the same time, the psychosocial dimensions of aging—such as loneliness, social isolation, self-care, psychological resilience, and the continuity of the self—are explored as central components of the aging experience.Particular emphasis is placed on the concept of Oral Health-Related Quality of Life (OHRQoL), which enables oral health to be understood not only through clinical indicators but also through the subjective lived experience of the individual. Oral functionality, including chewing ability, speech, communication, and facial expression, is directly associated with self-esteem, social visibility, dignity, and psychological balance in older adults. Furthermore, the dissertation develops a theoretical understanding of successful aging as a dynamic process involving the preservation of meaning, relationality, continuity, and presence despite biological decline and vulnerability. In contrast to traditional performance-oriented approaches to «successful aging», the present work conceptualizes successful aging as the individual’s capacity to maintain coherence of the self, relational engagement, and existential presence throughout the aging process. The empirical section of the study included older adults from different regions of Greece. Data collection was conducted using standardized assessment instruments evaluating oral health, self-care, loneliness, mental health, and quality of life. Statistical analyses included descriptive and inferential methods, correlation analyses, regression models, and mediation analyses in order to explore the relationships among the examined variables. The findings demonstrated that oral health is strongly associated with mental health and quality of life in older adults. Lower levels of oral health-related quality of life were associated with increased psychological distress, greater loneliness, and lower levels of self-care. Self-care emerged as a significant regulatory and mediating mechanism linking oral health with psychological well-being. Loneliness was also identified as a critical factor influencing the aging experience and was associated with reduced quality of life, lower functionality, and diminished psychological well-being. The findings support the view that oral health is not exclusively a biological or functional issue, but is deeply connected to the individual’s ability to communicate, relate, participate socially, and maintain a sense of dignity and belonging. Based on the theoretical and empirical findings of the dissertation, an integrated theoretical model of successful aging is proposed, in which oral health functions as a dynamic regulatory mechanism connecting physical functionality, self-care, loneliness, mental health, and overall quality of life. The proposed model suggests that oral health influences daily functioning and self-image, which in turn affect social participation, relational engagement, and psychological regulation. The originality of the present dissertation lies in its attempt to connect oral health with deeper psychosocial and existential dimensions of human experience. Oral health is conceptualized not merely as a matter of biological functioning, but as a condition related to presence, communication, dignity, relational continuity, and the continuity of the self throughout aging. In this way, the dissertation contributes to the development of a more holistic, person-centered, and theoretically integrated understanding of aging and health. The study further highlights the need for interdisciplinary interventions that integrate oral healthcare, psychological support, self-care enhancement, and social participation into aging care and public health policies for older adults. Ultimately, this dissertation argues that oral health is not solely about preserving biological function. It concerns the individual’s ability to continue speaking, smiling, eating, relating, and remaining psychologically and socially present in life. Under this perspective, oral health emerges as a central indicator of human presence, dignity, and successful aging.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή διερευνά τη σχέση της στοματικής υγείας των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας με την ευδόκιμη γήρανση, την ψυχική υγεία, την ποιότητα ζωής και την αυτοφροντίδα, μέσα από ένα ενοποιημένο βιοψυχοκοινωνικό και προσωποκεντρικό θεωρητικό πλαίσιο. Η γήρανση αποτελεί μια πολυδιάστατη ανθρώπινη εμπειρία, η οποία υπερβαίνει τις βιολογικές μεταβολές και συνδέεται με ψυχολογικές, κοινωνικές και υπαρξιακές διεργασίες. Στο πλαίσιο της σύγχρονης δημογραφικής γήρανσης του πληθυσμού, η επιστημονική κοινότητα στρέφει ολοένα και περισσότερο το ενδιαφέρον της όχι μόνο στην επιβίωση, αλλά και στη διατήρηση της λειτουργικότητας, της ποιότητας ζωής και της δυνατότητας του ατόμου να παραμένει ενεργό και συνδεδεμένο μέσα στην καθημερινότητά του. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η στοματική υγεία αναδεικνύεται ως σημαντική διάσταση της συνολικής υγείας και όχι ως απομονωμένος οδοντιατρικός δείκτης. Το γενικό μέρος της διατριβής βασίστηκε στη μετάβαση από το βιοϊατρικό στο βιοψυχοκοινωνικό μοντέλο υγείας. Η στοματική υγεία προσεγγίστηκε ως πολυδιάστατο φαινόμενο που συνδέεται με τη λειτουργικότητα, την εικόνα εαυτού, την κοινωνική συμμετοχή, την ψυχική ευεξία και τη δυνατότητα διατήρησης της αυτονομίας κατά την τρίτη ηλικία. Παράλληλα, εξετάστηκαν οι ψυχοκοινωνικές διαστάσεις της γήρανσης, όπως η μοναξιά, η κοινωνική απομόνωση, η αυτοφροντίδα, η ψυχική ανθεκτικότητα και η ανάγκη διατήρησης της συνέχειας του εαυτού μέσα στον χρόνο. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην έννοια της σχετιζόμενης με τη στοματική υγεία ποιότητας ζωής, η οποία επιτρέπει την κατανόηση της στοματικής υγείας όχι μόνο μέσα από κλινικούς δείκτες, αλλά και μέσα από τη βιωμένη εμπειρία του ίδιου του ατόμου. Η στοματική λειτουργικότητα, η δυνατότητα μάσησης, ομιλίας και κοινωνικής έκφρασης, καθώς και η αισθητική διάσταση του στόματος, συνδέονται άμεσα με την αυτοεκτίμηση, την κοινωνική παρουσία και την ψυχική ισορροπία των ηλικιωμένων. Παράλληλα, η διατριβή ανέπτυξε τη θεωρητική προσέγγιση της ευδόκιμης γήρανσης ως μιας δυναμικής διαδικασίας διατήρησης νοήματος, σχέσης και παρουσίας, ακόμη και μέσα σε συνθήκες βιολογικής φθοράς ή περιορισμών. Σε αντίθεση με παραδοσιακές αντιλήψεις περί «επιτυχημένης γήρανσης», η ευδόκιμη γήρανση προσεγγίστηκε ως δυνατότητα του ανθρώπου να διατηρεί συνοχή του εαυτού, συμμετοχή στη ζωή και αίσθηση αξιοπρέπειας. Στο ειδικό μέρος της έρευνας συμμετείχαν άτομα μεγαλύτερης ηλικίας από διάφορες περιοχές της Ελλάδας. Η συλλογή των δεδομένων πραγματοποιήθηκε με τη χρήση σταθμισμένων εργαλείων αξιολόγησης που αφορούσαν τη στοματική υγεία, την αυτοφροντίδα, τη μοναξιά, την ψυχική υγεία και την ποιότητα ζωής. Η στατιστική ανάλυση περιλάμβανε περιγραφικές και επαγωγικές μεθόδους, συσχετίσεις, αναλύσεις παλινδρόμησης και μοντέλα διαμεσολάβησης, με στόχο τη διερεύνηση των σχέσεων μεταξύ των μεταβλητών. Τα ευρήματα της έρευνας ανέδειξαν ότι η στοματική υγεία συνδέεται ουσιαστικά με την ψυχική υγεία και την ποιότητα ζωής των ηλικιωμένων. Τα άτομα με χαμηλότερα επίπεδα σχετιζόμενης με τη στοματική υγεία ποιότητας ζωής εμφάνιζαν αυξημένη ψυχολογική επιβάρυνση, μεγαλύτερα επίπεδα μοναξιάς και χαμηλότερα επίπεδα αυτοφροντίδας. Παράλληλα, η αυτοφροντίδα φάνηκε να λειτουργεί ως σημαντικός ρυθμιστικός και διαμεσολαβητικός μηχανισμός μεταξύ στοματικής υγείας και ψυχικής ευεξίας. Η μοναξιά αναδείχθηκε επίσης ως σημαντικός παράγοντας που επηρεάζει την εμπειρία της γήρανσης και συνδέεται τόσο με τη μειωμένη ποιότητα ζωής όσο και με τη χαμηλότερη λειτουργικότητα και ψυχική ευεξία. Τα αποτελέσματα υποστηρίζουν ότι η στοματική υγεία δεν αποτελεί αποκλειστικά βιολογικό ή λειτουργικό ζήτημα, αλλά συνδέεται άμεσα με τη δυνατότητα του ατόμου να σχετίζεται, να εκφράζεται και να συμμετέχει στον κοινωνικό κόσμο. Με βάση τα θεωρητικά και εμπειρικά ευρήματα της διατριβής, προτάθηκε ένα ενοποιημένο θεωρητικό μοντέλο ευδόκιμης γήρανσης, στο οποίο η στοματική υγεία λειτουργεί ως δυναμικός ρυθμιστικός κόμβος ανάμεσα στη σωματική λειτουργικότητα, την αυτοφροντίδα, τη μοναξιά, την ψυχική υγεία και τη συνολική ποιότητα ζωής. Το προτεινόμενο μοντέλο υποστηρίζει ότι η στοματική υγεία επηρεάζει την καθημερινή λειτουργικότητα και την εικόνα εαυτού, οι οποίες με τη σειρά τους σχετίζονται με τη δυνατότητα κοινωνικής συμμετοχής, διατήρησης σχέσεων και ενίσχυσης της ψυχικής ισορροπίας. Η πρωτοτυπία της παρούσας διατριβής έγκειται στην προσπάθεια σύνδεσης της στοματικής υγείας με βαθύτερες ψυχοκοινωνικές και υπαρξιακές διαστάσεις της ανθρώπινης εμπειρίας. Η στοματική υγεία προσεγγίζεται όχι μόνο ως ζήτημα βιολογικής λειτουργίας, αλλά ως δυνατότητα παρουσίας, επικοινωνίας, αξιοπρέπειας και συνέχειας του εαυτού μέσα στη ζωή. Παράλληλα, η διατριβή συμβάλλει στη διαμόρφωση ενός περισσότερο ανθρωποκεντρικού και ολιστικού πλαισίου κατανόησης της γήρανσης, ενισχύοντας την ανάγκη ανάπτυξης διεπιστημονικών παρεμβάσεων που θα ενσωματώνουν τη στοματική υγεία, την ψυχική υποστήριξη, την κοινωνική συμμετοχή και την αυτοφροντίδα στη φροντίδα των ηλικιωμένων. Τελικά, η παρούσα διατριβή υποστηρίζει ότι η στοματική υγεία δεν αφορά μόνο τη διατήρηση βιολογικών λειτουργιών, αλλά τη δυνατότητα του ανθρώπου να συνεχίζει να μιλά, να χαμογελά, να τρέφεται, να σχετίζεται και να αισθάνεται ότι εξακολουθεί να συμμετέχει στη ζωή. Υπό αυτή την έννοια, η στοματική υγεία αναδεικνύεται ως ουσιαστικός δείκτης ανθρώπινης παρουσίας και ευδόκιμης γήρανσης.