The production of lead-silver and copper on Sifnos in the Early Bronze Age: the case of the sites at Akrotiraki, Kasela, Skali and Kitriani

Abstract

This study reassesses EBA metallurgy in the Aegean through new evidence for copper and lead-silver production from southern Sifnos. While previous research has focused primarily on copper production and large-scale metallurgical centres on islands such as Kythnos and Serifos, lead-silver metallurgy, and especially cupellation, has remained comparatively understudied. By examining metallurgical remains from Skali, Kasela, Akrotiraki, and the islet of Kitriani, this study offers new insights into both the technological chaîne opératoire and the organisation of production in the EBA Aegean. The metallurgical remains studied include copper slag, furnace wall fragments and ore from Skali, slag, dross, furnace wall fragments from Kasela, dross and litharge impregnated hearth lining fragments and metallurgical ceramics from Akrotiraki and dross and litharge impregnated hearth lining fragments from Kitriani. At Skali, copper smelting was conducted in non-perforated furnaces using primarily local ores, though lead isotope analysis suggests occasional importation. At Kasela, the only exclusively EBA lead-silver smelting site currently known in the Aegean, galena-rich ores were smelted in perforated furnaces, producing argentiferous lead and matte for further processing. Secondary production took place at the nearby settlement of Akrotiraki, where drossing and cupellation were conducted in a structured operational sequence. Drossing is a refining process, probably underlined by the need for reprocessing of the matte, evidence of which are unknown in the rest of the Aegean. Similar small-scale secondary production is attested at Fteno on Kitriani, indicating a shared technological tradition and possibly a common ore source. The comparative study of the evidence from Sifnos and other EBA Aegean sites highlights distinct patterns in the organisation of copper versus lead-silver production. Copper metallurgy was broadly distributed across the islands, whilst lead-silver production appears more centralised and controlled, reflecting both the scarcity of exploitable ores and the technical demands of underground mining and cupellation. The concentration of cupellation remains on Sifnos and in Mesogaia (Attica) reinforces this distinction. Secondary production, including cupellation, was largely conducted within settlements, indicating a deliberate spatial separation of primary and secondary processes. This separation had both practical and social implications: smelting and ore processing were partially concealed to protect specialised knowledge, whilst secondary metallurgical activities were performed in view of the community, signalling skill, status, and access to valuable materials. The presence of smelting sites in proximity but not inside the settlements, such as Skali and Kasela close to Akrotiraki, reflects a combination of the above two tendencies, revealing a deliberate association of metallurgical production with the community. Overall, this study highlights the significant role of lead-silver production in the development of EBA Aegean societies, a dimension often overshadowed by the focus on copper metallurgy. The sites of Akrotiraki, Kasela, and Skali exemplify the close association between communities and metallurgical production, particularly for lead-silver. The evidence underscores not only the economic but also the social and symbolic significance of metallurgical knowledge and practice in shaping EBA Aegean communities.

Η παρούσα μελέτη επανεξετάζει τη μεταλλουργία της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού (ΠΕΧ) στο Αιγαίο, με βάση νέα δεδομένα για την παραγωγή χαλκού και μολύβδου-αργύρου στη νότια Σίφνο. Μέχρι τώρα η έρευνα έχει επικεντρωθεί στην μεταλλουργία χαλκού και συγκεκριμένα σε περιοχές με παραγωγή μεγαλύτερης έκτασης, όπως η Κύθνος και η Σέριφος. Αντιθέτως, η παραγωγή αργύρου-μολύβδου, συμπεριλαμβανομένης της κυπέλλωσης, έχει συγκριτικά παραμείνει το περιθώριο. Μέσα από τη μελέτη μεταλλουργικών καταλοίπων από τις θέσεις Σκαλί, Κασέλα, Ακρωτηράκι και τη νησίδα Κιτριανή, η έρευνα αυτή προσφέρει νέα στοιχεία τόσο για το chaîne opératoire όσο και για την οργάνωση της μεταλλουργικής παραγωγής στο Αιγαίο κατά την ΠΕΧ. Το εξεταζόμενο υλικό περιλαμβάνει σκωρίες χαλκού, θραύσματα τοιχωμάτων κλιβάνων και μεταλλεύματα από το Σκαλί, σκωρίες μολύβδου, dross και θραύσματα τοιχωμάτων κλιβάνων από την Κασέλα, dross θραύσματα εστιών εμποτισμένων με λιθάργυρο και μεταλλουργικά κεραμικά από το Ακρωτηράκι· καθώς και dross και θραύσματα εστιών εμποτισμένων με λιθάργυρο από την Κιτριανή. Στο Σκαλί, η τήξη χαλκού πραγματοποιούνταν σε μη διάτρητους κλιβάνους με χρήση κυρίως τοπικών μεταλλευμάτων, αν και η ανάλυση ισοτόπων μολύβδου υποδεικνύει και περιστασιακή εισαγωγή πρώτης ύλης. Στην Κασέλα, τη μοναδική μέχρι σήμερα θέση αποκλειστικά αφιερωμένη στην τήξη μολύβδου-αργύρου κατά την ΠΕΧ στο Αιγαίο, μεταλλεύματα πλούσια σε γαληνίτη υφίσταντο τήξη σε διάτρητους κλιβάνους, παράγοντας αργυρούχο μόλυβδο και matte για περαιτέρω κατεργασία. Οι δευτερογενείς μεταλλουργικές διεργασίες πραγματοποιούνταν στον γειτονικό οικισμό του Ακρωτηρακίου, όπου διεξαγόταν drossing και κυπέλλωση. Τα διαθέσιμα δεδομένα υποδεικνύουν ότι το drossing αποτελούσε στάδιο εξευγενισμού, πιθανότατα συνδεόμενο με την επανεπεξεργασία του matte από την Κασέλα, πρακτική που μέχρι σήμερα δεν έχει τεκμηριωθεί σε άλλη θέση της ΠΕΧ στο Αιγαίο. Η διαδικασία του drossing αποτελούσε πιθανότατα ένα πρώτο στάδιο της κυπέλλωσης. Αντίστοιχη μικρής κλίμακας δευτερογενής μεταλλουργική δραστηριότητα διαπιστώνεται και στη θέση Φτενό της Κιτριανής, γεγονός που υποδηλώνει κοινή τεχνολογική παράδοση και πιθανώς αξιοποίηση της ίδιας μεταλλοφόρου πηγής. Η σύγκριση των δεδομένων από τη Σίφνο με εκείνα άλλων θέσεων της ΠΕΧ στο Αιγαίο αναδεικνύει διαφορετικά πρότυπα στην οργάνωση της παραγωγής χαλκού και μολύβδου-αργύρου. Η παραγωγή χαλκού ήταν ευρέως διαδεδομένη στα νησιά του Αιγαίου, ενώ η παραγωγή μολύβδου-αργύρου φαίνεται να ήταν περισσότερο συγκεντρωτική και ελεγχόμενη, γεγονός που αντανακλά τόσο τη σπανιότητα της πρώτης ύλης όσο και τις αυξημένες τεχνικές απαιτήσεις της υπόγειας εξόρυξης, της τήξης και της κυπέλλωσης. Η συγκέντρωση καταλοίπων κυπέλλωσης στη Σίφνο και στα Μεσόγεια Αττικής ενισχύει περαιτέρω αυτή τη διάκριση. Οι δευτερογενείς μεταλλουργικές διεργασίες, συμπεριλαμβανομένης της κυπέλλωσης, πραγματοποιούνταν κατά κανόνα εντός των οικισμών, γεγονός που υποδηλώνει μια συνειδητή χωρική διάκριση από τις πρωτογενείς διεργασίες παραγωγής. Η διάκριση αυτή εξυπηρετούσε πιθανότατα τόσο πρακτικούς όσο και κοινωνικούς σκοπούς: η πρωτογενής κατεργασία των μεταλλευμάτων και η τήξη διεξάγονταν εκτός του άμεσου οικιστικού χώρου, ενδεχομένως για την προστασία εξειδικευμένης τεχνογνωσίας, ενώ οι διεργασίες εξευγενισμού, κυπέλλωσης και παραγωγής αντικειμένων πραγματοποιούνταν εντός του οικισμού, καθιστώντας ορατές στην κοινότητα τη μεταλλουργική δεξιοτεχνία, την εξειδικευμένη γνώση και την πρόσβαση σε πολύτιμες πρώτες ύλες. Η χωροθέτηση των θέσεων πρωτογενούς τήξης, όπως το Σκαλί και η Κασέλα, σε μικρή απόσταση αλλά εκτός του οικισμού του Ακρωτηρακίου, αντανακλά μια συνειδητή ισορροπία μεταξύ τεχνολογικών απαιτήσεων και κοινωνικής οργάνωσης, συνδέοντας στενά τη μεταλλουργική παραγωγή με την κοινότητα χωρίς να καταργείται ο διαχωρισμός των επιμέρους σταδίων της παραγωγικής διαδικασίας. Συνολικά, η παρούσα μελέτη καταδεικνύει ότι η μεταλλουργία μολύβδου-αργύρου διαδραμάτισε σημαντικότερο ρόλο στην ανάπτυξη των κοινοτήτων της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού στο Αιγαίο από ό,τι είχε μέχρι σήμερα αναγνωριστεί. Τα συνδυαστικά δεδομένα από το Σκαλί, την Κασέλα, το Ακρωτηράκι και την Κιτριανή αποκαλύπτουν ένα ιδιαίτερα σύνθετο και χωρικά οργανωμένο σύστημα παραγωγής, το οποίο συνδύαζε εξειδικευμένη τεχνογνωσία με πρακτικές ενσωματωμένες στην κοινωνική ζωή των οικισμών. Τα ευρήματα αυτά αναδεικνύουν όχι μόνο την οικονομική σημασία της παραγωγής μολύβδου-αργύρου, αλλά και τον κοινωνικό και συμβολικό ρόλο της μεταλλουργικής γνώσης και εξειδίκευσης στη διαμόρφωση της οργάνωσης, της ταυτότητας και της εξέλιξης των κοινοτήτων της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού στο Αιγαίο.