Παιγνιώδεις μορφές διδασκαλίας ελληνικών παραδοσιακών χορών στη μη τυπική εκπαίδευση παιδιών ηλικίας 4-12 ετών

Abstract

The aim of this doctoral dissertation was to design, implement, and evaluate a play-based teaching intervention in Greek traditional dance instruction (hereafter GTD), with the purpose of examining its impact on the motor, emotional, and social development of children aged 4–12 years enrolled in non-formal education settings. Specifically, 103 children distributed across three age groups (4–6, 7–9, and 10–12 years) participated in a twelve-week programme designed in accordance with the principles of play-based learning and adapted to the developmental characteristics of each age group. The study also involved the children's parents/guardians (N=103) and dance instructors (N=2), ensuring multiple evaluative perspectives. The non-formal education context — specifically cultural associations and brotherhoods — was considered appropriate for the implementation of the intervention, as it constitutes an important space for socialisation, cultural transmission, and experiential learning for children of preschool and school age. GTD was approached not only as a form of cultural expression, but also as a pedagogical tool capable of supporting children's holistic development through action, cooperation, and experiential engagement. A quantitative pre-test/post-test intervention design without a control group was adopted for the evaluation of the programme. Three structured questionnaires were developed and administered — one for each participant group — drawing on the principle of source triangulation. Data analysis included normality tests (Kolmogorov-Smirnov, Shapiro-Wilk), the non-parametric Wilcoxon signed-rank test for pre-post comparisons, and exploratory factor analysis (EFA) to assess the structural validity of the dance instructors’ questionnaire. Based on the evaluations of the two dance instructors, statistically significant improvements were recorded across all three developmental dimensions and in all three age groups (p < .001). In the motor domain, gains were observed in coordination, balance, and rhythmic ability, with the most pronounced improvement recorded in the 7–9 age group. In the emotional dimension, increases were recorded in self-confidence, positive affect, and emotional engagement, with the most notable changes in emotional expression found in the 4–6 and 7–9 age groups. In the social domain, children demonstrated an enhanced sense of belonging, improved cooperation, and greater peer interaction, with children aged 7–9 years showing the highest post-intervention scores on relevant indicators. Findings from the parents' questionnaire revealed that the primary reason for enrolling children in traditional dance classes was contact with cultural heritage and socialisation, while the play-based dimension was rarely cited as an initial motivation. Nevertheless, following the intervention, parents evaluated positively the changes they observed in their children at motor, emotional, and social levels, indicating that the play-based approach proved effective regardless of their initial expectations. Children aged 7–12 years, through their self-reports, expressed increased joy and enthusiasm for dance, an enhanced sense of progress in their movements, and greater ease in cooperation and self-expression within the group. Notably, at the second measurement point, children largely perceived dance as play and a source of experiential joy, suggesting that the play-based teaching approach transforms the very meaning of the activity for the child. The convergence of findings across the three data sources reinforces the reliability of the results, establishing play-based teaching as a functional and developmentally appropriate approach to GTD instruction in non-formal education settings. The dissertation is organised into nine chapters, structured in two parts. The theoretical part (Chapters 1–6) presents the scientific framework of the study: it examines the developmental characteristics of childhood at physical, neurological, motor, cognitive, and socio-emotional levels; analyses GTD as a cultural and pedagogical phenomenon and its relationship with the child; addresses theoretical approaches to learning and dance instruction; explores play-based forms of teaching and their pedagogical value; and analyses non-formal education providers as spaces of cultural transmission and socialisation. The empirical part (Chapters 7–9) presents the research design, measurement instruments, and intervention procedure; analyses the results from the three data sources (dance instructors, parents, children); discusses the findings in light of existing literature; and concludes with conclusions, pedagogical implications, and recommendations for future research.

Σκοπός της παρούσας διδακτορικής διατριβής ήταν ο σχεδιασμός, η υλοποίηση και η αξιολόγηση ενός προγράμματος παιγνιώδους διδακτικής παρέμβασης στη διδασκαλία ελληνικών παραδοσιακών χορών (Ε.Π.Χ. εφεξής), με στόχο τη διερεύνηση της επίδρασής του στην κινητική, συναισθηματική και κοινωνική ανάπτυξη παιδιών ηλικίας 4–12 ετών που παρακολουθούν προγράμματα φορέων μη τυπικής εκπαίδευσης. Πιο συγκεκριμένα, 103 παιδιά κατανεμημένα σε τρεις ηλικιακές ομάδες (4–6, 7–9 και 10–12 ετών) συμμετείχαν σε πρόγραμμα δώδεκα εβδομαδιαίων συναντήσεων, το οποίο σχεδιάστηκε με βάση τις αρχές της παιγνιώδους μάθησης και προσαρμόστηκε στα αναπτυξιακά χαρακτηριστικά κάθε ηλικιακής ομάδας. Στην έρευνα συμμετείχαν επίσης οι γονείς/κηδεμόνες των παιδιών (Ν=103) και οι χοροδιδάσκαλοι (Ν=2), διασφαλίζοντας πολλαπλές οπτικές αξιολόγησης. Το πλαίσιο της μη τυπικής εκπαίδευσης — και ειδικότερα οι πολιτιστικοί σύλλογοι και αδελφότητες — θεωρήθηκε κατάλληλο για την υλοποίηση της παρέμβασης, καθώς αποτελεί σημαντικό χώρο κοινωνικοποίησης, πολιτισμικής μετάδοσης και βιωματικής μάθησης για παιδιά σχολικής και προσχολικής ηλικίας. Ο Ε.Π.Χ. δεν προσεγγίστηκε μόνο ως μορφή πολιτισμικής έκφρασης, αλλά και ως παιδαγωγικό εργαλείο ικανό να υποστηρίξει την ολόπλευρη ανάπτυξη των παιδιών μέσα από τη δράση, τη συνεργασία και τη βιωματική εμπλοκή. Για την αξιολόγηση της παρέμβασης υιοθετήθηκε ποσοτικός παρεμβατικός σχεδιασμός με μετρήσεις (pre-test–post-test), χωρίς ομάδα ελέγχου. Αναπτύχθηκαν και εφαρμόστηκαν τρία δομημένα ερωτηματολόγια — ένα για κάθε ομάδα συμμετεχόντων — αξιοποιώντας την αρχή της τριγωνοποίησης πηγών. Για την ανάλυση των δεδομένων χρησιμοποιήθηκαν έλεγχοι κανονικότητας (Kolmogorov–Smirnov, Shapiro–Wilk), ο μη παραμετρικός έλεγχος Wilcoxon signed-rank test για τη σύγκριση αρχικής και τελικής μέτρησης, καθώς και διερευνητική παραγοντική ανάλυση (EFA) για τον έλεγχο της δομικής εγκυρότητας του ερωτηματολογίου των χοροδιδασκάλων. Με βάση τις αξιολογήσεις των δύο χοροδιδασκάλων, καταγράφηκαν στατιστικά σημαντικές βελτιώσεις και στις τρεις αναπτυξιακές διαστάσεις και στις τρεις ηλικιακές ομάδες (p < .001). Στην κινητική ανάπτυξη παρατηρήθηκε ενίσχυση του συντονισμού, της ισορροπίας και της ρυθμικής ικανότητας, με εντονότερη βελτίωση στην ηλικιακή ομάδα 7–9 ετών. Στη συναισθηματική διάσταση καταγράφηκε αύξηση της αυτοπεποίθησης, της θετικής διάθεσης και της συναισθηματικής εμπλοκής, ενώ η μεταβολή στην έκφραση συναισθημάτων ήταν εντονότερη στις ομάδες 4–6 και 7–9 ετών. Στην κοινωνική ανάπτυξη ενισχύθηκε το αίσθημα του «ανήκειν», η συνεργασία και η κοινωνική αλληλεπίδραση, με τα παιδιά 7–9 ετών να εμφανίζουν τις υψηλότερες τελικές τιμές στους σχετικούς δείκτες. Τα ευρήματα από το ερωτηματολόγιο των γονέων ανέδειξαν ότι ο κυρίαρχος λόγος ένταξης των παιδιών στα μαθήματα παραδοσιακού χορού ήταν η επαφή με την παράδοση και η κοινωνικοποίηση, ενώ η παιγνιώδης διάσταση αναφέρθηκε σπάνια ως αρχικό κίνητρο. Ωστόσο, μετά την παρέμβαση, οι γονείς αξιολόγησαν θετικά τις μεταβολές που παρατήρησαν στα παιδιά τους σε κινητικό, συναισθηματικό και κοινωνικό επίπεδο, αναδεικνύοντας ότι η παιγνιώδης προσέγγιση λειτούργησε αποτελεσματικά ανεξάρτητα από τις αρχικές τους προσδοκίες. Τα παιδιά (ηλικίας 7–12 ετών), μέσα από τις αυτοαναφορές τους, δήλωσαν αυξημένη χαρά και ενθουσιασμό για τον χορό, ενισχυμένη αίσθηση προόδου στις κινήσεις και μεγαλύτερη άνεση στη συνεργασία και στην έκφρασή τους μέσα στην ομάδα. Αξιοσημείωτο είναι ότι στη δεύτερη μέτρηση τα παιδιά προσλάμβαναν τον χορό σε μεγάλο βαθμό ως παιχνίδι και πηγή βιωματικής χαράς, γεγονός που υποδηλώνει ότι η παιγνιώδης διδακτική προσέγγιση μετασχηματίζει το ίδιο το νόημα της δραστηριότητας για το παιδί. Η σύγκλιση των ευρημάτων ενισχύει την αξιοπιστία των αποτελεσμάτων, αναδεικνύοντας την παιγνιώδη προσέγγιση ως λειτουργική και παιδαγωγικά κατάλληλη μέθοδο διδασκαλίας του Ε.Π.Χ. σε περιβάλλοντα μη τυπικής εκπαίδευσης. Η διατριβή οργανώνεται σε εννέα κεφάλαια, τα οποία διαρθρώνονται σε δύο μέρη. Το θεωρητικό μέρος (Κεφάλαια 1–6) παρουσιάζει το επιστημονικό πλαίσιο της έρευνας: εξετάζει τα αναπτυξιακά χαρακτηριστικά της παιδικής ηλικίας σε σωματικό, εγκεφαλικό, κινητικό, γνωστικό και κοινωνικο-συναισθηματικό επίπεδο, αναλύει τον Ε.Π.Χ. ως πολιτισμικό και παιδαγωγικό φαινόμενο και τη σχέση του με το παιδί, πραγματεύεται τις θεωρητικές προσεγγίσεις για τη μάθηση και τη διδασκαλία του χορού, διερευνά τις παιγνιώδεις μορφές διδασκαλίας και την παιδαγωγική αξία τους, και αναλύει τους φορείς παροχής μη τυπικής εκπαίδευσης ως χώρους πολιτισμικής μετάδοσης και κοινωνικοποίησης. Το εμπειρικό μέρος (Κεφάλαια 7–9) παρουσιάζει τον ερευνητικό σχεδιασμό, τα εργαλεία μέτρησης και τη διαδικασία παρέμβασης, αναλύει τα αποτελέσματα από τις τρεις πηγές δεδομένων (χοροδιδάσκαλοι, γονείς, παιδιά), συζητά τα ευρήματα υπό το πρίσμα της υπάρχουσας βιβλιογραφίας και καταλήγει σε συμπεράσματα, παιδαγωγικές προεκτάσεις και προτάσεις για μελλοντική έρευνα.