ESG εταιρική αναφορά και φορολογική συμμόρφωση: μια βιβλιογραφική και εμπειρική προσέγγιση

Abstract

This doctoral dissertation investigates the relationship between sustainable finance, the institutionalization of Environmental, Social, and Governance (ESG) practices, and corporate tax behavior, with a specific focus on tax avoidance and tax transparency. The dissertation is structured into five chapters, adopting a systematically designed research framework characterized by a gradual analytical deepening. Beginning with the foundation of the theoretical background, it proceeds to a systematic mapping of the scientific field and concludes with a rigorous empirical investigation of the interaction between ESG and corporate tax behavior. The introductory and concluding chapters provide the conceptual foundation and overall synthesis of the study, while its main body is developed through three interconnected chapters which, despite their distinct methodological approaches, are grounded in a unified theoretical basis. The second chapter maps the international scientific literature on ESG through a bibliometric analysis of 1.034 articles retrieved from the Scopus database. Utilizing specialized bibliometric network analysis tools, it highlights the dominant thematic areas, research collaborations, publication trends, and emerging directions in the field. This approach contributes to the theoretical integration of a rapidly evolving and interdisciplinary subject.The third chapter examines the relationship between ESG and tax avoidance through a meta-regression analysis of data from 33 empirical studies. The findings demonstrate that the observed heterogeneity in primary literature results is heavily driven by variations in the measurement metrics of ESG and tax avoidance, as well as by specific methodological choices. The overall assessment indicates a negligible-to-moderate relationship between the variables under examination, although the relationship is found to strengthen in environments characterized by extreme corporate behavior. Furthermore, the analysis offers clear directions for improving measurement consistency (e.g., through the use of multi-year effective tax rate indicators and harmonized ESG proxies), thereby enhancing the comparability and methodological rigor of future research.The fourth chapter is developed in two parts, a theoretical part and an empirical part. The theoretical section conducts a systematic literature review on ESG controversies, highlighting their role as negative publicity events that affect corporate reputation, business risk, and financial performance. The empirical section examines the relationship between these controversies and corporate tax avoidance within a sample of firms listed on the German stock index, DAX 40 (Deutscher Aktienindex). The findings do not support a statistically significant correlation between ESG controversies and tax avoidance. It appears that within a mature business and capital market environment characterized by stringent institutional oversight, the tax strategy and compliance of large firms exhibit long-term stability and remain unaffected by transitory ESG controversies. This dissertation makes a substantial contribution to the corporate sustainability literature by offering a comprehensive framework to understand the relationship between corporate responsibility and business tax behavior and compliance. Through the combined application of bibliometric analysis, meta-regression, and empirical econometric investigation, this study demonstrates that this relationship is complex, methodologically sensitive, and institutionally contingent. Ultimately, the study offers evidence-based directions for both future academic research and the formulation of policies aimed at enhancing tax transparency, accountability, and sustainable business growth.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή διερευνά τη σχέση μεταξύ της βιώσιμης χρηματοδότησης, της θεσμοθέτησης των πρακτικών Περιβαλλοντικής, Κοινωνικής και Εταιρικής Διακυβέρνησης (Environmental, Social, Governance - ESG) και της εταιρικής φορολογικής συμπεριφοράς, με έμφαση στους τομείς της φοροαποφυγής και της φορολογικής διαφάνειας. Η διατριβή οργανώνεται σε πέντε κεφάλαια, υιοθετώντας ένα συστηματικά δομημένο ερευνητικό πλαίσιο σταδιακής αναλυτικής εμβάθυνσης. Με αφετηρία τη θεμελίωση του θεωρητικού υποβάθρου, προχωρά στη συστηματική χαρτογράφηση του επιστημονικού πεδίου και καταλήγει στην αυστηρή εμπειρική διερεύνηση της αλληλεπίδρασης μεταξύ ESG και εταιρικής φορολογικής συμπεριφοράς. Το εισαγωγικό και το καταληκτικό κεφάλαιο παρέχουν το εννοιολογικό και συνθετικό υπόβαθρο της μελέτης. Ο κύριος κορμός της αναπτύσσεται μέσω τριών αλληλένδετων κεφαλαίων τα οποία, παρά τις διακριτές μεθοδολογικές τους προσεγγίσεις, εδράζονται σε μια ενιαία θεωρητική βάση.Το δεύτερο κεφάλαιο χαρτογραφεί συστηματικά τη διεθνή ερευνητική παραγωγή γύρω από το ESG μέσω βιβλιομετρικής ανάλυσης 1.034 άρθρων που αντλήθηκαν από τη διεθνή βάση δεδομένων Scopus. Με τη χρήση εξειδικευμένων εργαλείων ανάλυσης επιστημονικών δικτύων, αναδεικνύονται οι κυρίαρχες θεματικές περιοχές, οι ερευνητικές συνεργασίες, οι τάσεις των δημοσιεύσεων και οι αναδυόμενες ερευνητικές κατευθύνσεις του πεδίου. Η προσέγγιση αυτή συμβάλλει στη θεωρητική ενοποίηση ενός ταχέως εξελισσόμενου και διεπιστημονικού πεδίου.Το τρίτο κεφάλαιο εξετάζει συστηματικά τη σχέση μεταξύ ESG και φοροαποφυγής μέσω μετα-παλινδρομικής ανάλυσης δεδομένων από 33 εμπειρικές μελέτες. Τα αποτελέσματα καταδεικνύουν ότι η παρατηρούμενη ετερογένεια στα ευρήματα της πρωτογενούς βιβλιογραφίας οφείλεται σε σημαντικό βαθμό στις διαφοροποιήσεις των δεικτών ESG και της φοροαποφυγής, καθώς και στις επιμέρους μεθοδολογικές επιλογές. Η συνολική εκτίμηση υποδεικνύει μηδενική έως μέτρια συσχέτιση μεταξύ των υπό εξέταση μεγεθών, με τη σχέση ωστόσο να ενισχύεται σε περιβάλλοντα ακραίων εταιρικών συμπεριφορών. Η ανάλυση προσφέρει κατευθύνσεις για τη βελτίωση της μετρητικής συνέπειας (π.χ. μέσω της χρήσης πολυετών δεικτών πραγματικού φορολογικού συντελεστή και εναρμονισμένων ESG proxies), ενισχύοντας τη συγκρισιμότητα και τη μεθοδολογική αυστηρότητα της μελλοντικής έρευνας.Το τέταρτο κεφάλαιο αναπτύσσεται σε δύο μέρη, ένα θεωρητικό και ένα εμπειρικό. Στο θεωρητικό μέρος, πραγματοποιείται συστηματική ανασκόπηση της βιβλιογραφίας για τις ESG αντιπαραθέσεις (controversies), αναδεικνύοντας τον ρόλο τους ως γεγονότων αρνητικής δημοσιότητας που επηρεάζουν τη φήμη, τον επιχειρηματικό κίνδυνο και τη χρηματοοικονομική απόδοση. Στο εμπειρικό μέρος εξετάζεται η σχέση μεταξύ ESG αντιπαραθέσεων και εταιρικής φοροαποφυγής σε δείγμα επιχειρήσεων του γερμανικού χρηματιστηριακού δείκτη DAX 40 (Deutscher Aktienindex). Τα ευρήματα δεν υποστηρίζουν μια στατιστικά σημαντική συσχέτιση μεταξύ των αντιπαραθέσεων ESG και της φοροαποφυγής. Διαφαίνεται ότι σε ένα ώριμο επιχειρηματικό και χρηματιστηριακό περιβάλλον υψηλής θεσμικής εποπτείας, η φορολογική στρατηγική και συμμόρφωση των μεγάλων επιχειρήσεων παρουσιάζει διαχρονικά σταθερότητα και δεν επηρεάζεται πρόσκαιρα από ESG αντιπαραθέσεις (controversies). Η παρούσα διατριβή συμβάλλει σημαντικά και ουσιαστικά στη βιβλιογραφία της εταιρικής βιωσιμότητας, προσφέροντας ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο κατανόησης της σχέσης μεταξύ εταιρικής υπευθυνότητας και φορολογικής συμπεριφοράς και συμμόρφωσης των επιχειρήσεων. Μέσω της συνδυαστικής αξιοποίησης βιβλιομετρικής ανάλυσης, μετα-παλινδρόμησης και εμπειρικής οικονομετρικής διερεύνησης, αναδεικνύεται ότι η αλληλεπίδραση αυτή είναι σύνθετη, μεθοδολογικά ευαίσθητη και θεσμικά εξαρτώμενη. Η μελέτη παρέχει τεκμηριωμένες κατευθύνσεις τόσο για τη μελλοντική ακαδημαϊκή έρευνα όσο και για τη διαμόρφωση πολιτικών που ενισχύουν τη φορολογική διαφάνεια, τη λογοδοσία και τη βιώσιμη επιχειρηματική ανάπτυξη.