Η οικονομία των ιερών στην Αρχαία Μακεδονία μέσα από τις γραμματειακές πηγές, τις επιγραφικές μαρτυρίες και τα αρχαιολογικά δεδομένα (5ος-1ος αι. π. Χ.)

Abstract

This doctoral dissertation examines the economy of sanctuaries in ancient Macedonia from the 5th century to the end of the 1st century BC. All available evidence bearing on this phenomenon has been systematically brought to bear, including literary sources, epigraphic testimony, and archaeological data. The first part of the study analyzes, in sequence, the literary sources and inscriptions related to the subject under examination, the unpublished epigraphic material, and the archaeological data. The information from the literary sources and inscriptions is divided into separate chapters in chronological order: first, the period from the 5th century BC to the early 3rd century BC; second, the period from the early 3rd century BC to 168/7 BC; and finally, the period from 168/7 BC to 31 BC. The presentation of the unpublished inscriptions follows. In the chapter devoted to the archaeological data, the architectural remains and finds from sanctuaries that have been excavated and adequately published are examined. As an exception, inscriptions and significant movable finds from sanctuaries which, although they have not been excavated or do not preserve fixed structures, offer important information are also included, as their overall material enriches the inquiry with valuable additional data. The second part of the study offers a synthetic treatment, opening with a historical overview of the development of the phenomenon, followed by a discussion of issues such as the financial resources of religious institutions, the administration of sanctuaries, the application of managerial and financial practices, the relationship between worship and the private economy, as well as the interconnection of ritual practices with the field of economics. The analysis demonstrates that the economy of sanctuaries in ancient Macedonia constituted a multifaceted phenomenon. Based on the data available to date, it appears that both the type of economic resources and the approaches to managing the economic affairs of sanctuaries in the region did not differ substantially from those attested in the better- or lesser-known sanctuaries of the broader ancient Greek world. This conclusion is supported by the language and structure of the inscriptions, as well as the use of specialized technical terms relating to administrative, accounting, and auditing practices. The financial support provided to Macedonian religious institutions by both official authorities and private individuals is reflected in the material form of the sanctuaries, including buildings that served liturgical and auxiliary functions and the diverse votive offerings that adorned them. Overall, the evidence confirms that the economy of sanctuaries in ancient Macedonia was a real phenomenon, with the region taking its rightful place on the map of the ancient Greek world alongside those regions where organized management of the finances of religious institutions has already been documented. However, based on the existing data, it is impossible to clearly ascertain or quantify the degree of sophistication of financial practices and the volume of economic transactions that characterized this phenomenon in Macedonia.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή πραγματεύεται την οικονομία των ιερών στην αρχαία Μακεδονία κατά την περίοδο από τον 5ο έως τα τέλη του 1ου αι. π.Χ. Για τη μελέτη του φαινομένου αξιοποιήθηκε κάθε διαθέσιμη πληροφορία που συμβάλλει στην κατανόησή του: οι γραμματειακές πηγές, οι επιγραφικές μαρτυρίες και τα αρχαιολογικά δεδομένα. Στο πρώτο μέρος της διατριβής αναλύονται οι γραμματειακές πηγές και οι επιγραφές που σχετίζονται με το υπό εξέταση θέμα, το αδημοσίευτο επιγραφικό υλικό και τα αρχαιολογικά δεδομένα. Οι πληροφορίες από τις γραμματειακές πηγές και τις επιγραφές χωρίζονται σε επιμέρους κεφάλαια κατά χρονολογική σειρά: αρχικά η περίοδος 5ος αι. π.Χ. ‒ αρχές 3ου αι. π.Χ., στη συνέχεια το χρονικό διάστημα αρχές 3ου αι. π.Χ. ‒ 168/7 π.Χ. και τέλος τα χρόνια 168/7 π.Χ. ‒ 31 π.Χ. Ακολουθεί η παρουσίαση των αδημοσίευτων επιγραφών. Στο κεφάλαιο των αρχαιολογικών δεδομένων εξετάζονται τα οικοδομικά κατάλοιπα και τα ευρήματα από ιερά τα οποία έχουν ανασκαφεί και επαρκώς δημοσιευθεί. Κατ’ εξαίρεση περιλαμβάνονται επιγραφές και σημαντικά κινητά ευρήματα από ιερά τα οποία, μολονότι δεν έχουν ανασκαφεί ή δεν σώζουν σταθερές κατασκευές, προσφέρουν μέσω του συνολικού τους υλικού σημαντικές πληροφορίες που εμπλουτίζουν την έρευνα με επιπλέον στοιχεία. Στο δεύτερο μέρος της διατριβής επιχειρείται μια συνολική θεώρηση των δεδομένων προκειμένου να φωτιστούν συγκεκριμένες όψεις της οικονομίας των ιερών. Το συνθετικό τμήμα της διατριβής εκκινεί από μια ιστορική επισκόπηση της εξέλιξης του φαινομένου για να συζητηθούν στη συνέχεια θέματα όπως οι οικονομικοί πόροι των λατρευτικών ιδρυμάτων, η διοίκηση των ιερών, η εφαρμογή διαχειριστικών και χρηματοοικονομικών πρακτικών, η σχέση λατρείας και ιδιωτικής οικονομίας καθώς και η διασύνδεση των τελετουργικών πρακτικών με το πεδίο της οικονομίας. Από την πραγμάτευση του θέματος συνάγεται ότι η οικονομία των ιερών στην αρχαία Μακεδονία αποτελεί ένα ζήτημα με πολλές και διαφορετικές όψεις. Σύμφωνα με τα υπάρχοντα δεδομένα προκύπτει ότι τόσο το είδος των οικονομικών πόρων όσο και ο τρόπος διαχείρισης των οικονομικών θεμάτων των ιερών της περιοχής δεν διέφεραν ουσιαστικά από τους αντίστοιχους πόρους που διέθεταν τα λιγότερο ή περισσότερο γνωστά και αναπτυγμένα ιερά του αρχαίου ελληνικού κόσμου και τη διαχειριστική μεθοδολογία που εφαρμοζόταν σε αυτά. Στη διαπίστωση αυτή συνηγορούν η γλώσσα και η δομή των επιγραφών καθώς και η χρήση εξειδικευμένων τεχνικών όρων που αφορούν διαχειριστικές, λογιστικές και απολογιστικές πρακτικές. Η οικονομική ενίσχυση των λατρευτικών ιδρυμάτων της Μακεδονίας τόσο από τους επίσημους θεσμούς όσο και από τους ιδιώτες αντικατοπτρίζεται στην εικόνα των ιερών με τα απαραίτητα για τη λατρεία και την εξυπηρέτησή της κτήρια και τα κάθε είδους αναθήματα που τα κοσμούσαν. Από την πραγμάτευση του θέματος προκύπτει ότι η οικονομία των ιερών στην αρχαία Μακεδονία αποτελεί ένα υπαρκτό φαινόμενο με την περιοχή να αποκτά τη θέση της στον χάρτη του αρχαίου ελληνικού κόσμου μαζί με εκείνες τις περιοχές στις οποίες έχει ήδη τεκμηριωθεί οργανωμένη διαχείριση των οικονομικών των λατρευτικών ιδρυμάτων. Ωστόσο, σύμφωνα με τα υπάρχοντα στοιχεία είναι αδύνατο να εξακριβωθούν ή να ποσοτικοποιηθούν με σαφήνεια ο βαθμός εξειδίκευσης των χρηματοοικονομικών πρακτικών και ο όγκος των οικονομικών μεγεθών που χαρακτήριζαν το φαινόμενο στη Μακεδονία.