Χώρος - τόπος - μνήμη: το οικιστικό απόθεμα των Εβραϊκών κοινοτήτων στη ΝΑ Ευρώπη μέσα από περιπτώσεις αναφοράς

Abstract

The present doctoral dissertation is situated within the field of Monumental Architecture, grounded in historical and anthropological frameworks. Its primary objective is the documentation of the material traces of the residential fabric of Jewish Communities and their comparative examination within the context of the phenomenon of “Related Locales” or “Zones of Cultural Synergy.” The research focuses on the Greek mainland, specifically on the communities of Veria and Xanthi, while in the insular context the Jewish Community of the Medieval City of Rhodes constitutes the case study. At the same time, the research scope has been extended further east to the geographical area of Turkey, namely to the neighborhoods of Balat, Ayvansaray, and Fener within the Fatih district of Istanbul, as well as to Galata, which belongs to the Metropolitan Municipality of Beyoğlu. In order to achieve a holistic approach to the subject, it is deemed necessary, on the one hand, to clarify the spatial and temporal phases of Jewish presence in Southeastern Europe, so as to understand their movements through space that led to their prosperity until the outbreak of the Second World War, and on the other hand, to investigate all the factors that functioned either supportively or inhibitingly in the formation of their built environment. Undoubtedly, in a research endeavor of this scale - primarily based on bibliographic review and its documentation through extensive fieldwork, the institutional framework of protection plays a crucial role. This framework encompasses all urban policies aimed at the protection, preservation, and promotion of the cultural heritage, understood as the totality of the residential stock of Jewish communities, treated as “cultural assets” requiring special care at both local and international levels. In this direction, the application of urban regeneration programs is examined, focusing on those that preserve and highlight the architectural features of fundamental importance found in the historic centers of the case studies. More specifically, the research in each case study is structured around the categorization of the residential fabric according to the particular character of the buildings -private, religious, educational, or commercial- accompanied by historical contextualization and concluding observations. Nevertheless, of critical importance is also the investigation of the issues contributing to the degradation of the residential fabric under consideration, as well as the presentation of targeted proposals aimed at strengthening the safeguarding of the Jews’ position in collective memory, the contribution of their monumental heritage to the shaping of respective city branding, and, finally, the preservation of the distinctive spatial identity they impart to each landscape.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εντάσσεται στο επιστημολογικό πεδίο της Ιστορίας της Αρχιτεκτονικής και της Οικιστικής υπό ιστορικά και ανθρωπολογικά ερείσματα. Απώτερος σκοπός καθίσταται η καταγραφή των υλικών αποτυπωμάτων του οικιστικού αποθέματος των Εβραϊκών Κοινοτήτων και η μεταξύ τους συγκριτική προσέγγιση στα πλαίσια της επιστημολογικής θεώρησης των «Συγγενών Τόπων» ή «Ζωνών Πολιτισμικής Συνέργειας», με το ερευνητικό ενδιαφέρον να επικεντρώνεται στον ηπειρωτικό ελλαδικό χώρο στις κοινότητες της Βέροιας και της Ξάνθης, ενώ στον νησιωτικό χώρο περίπτωση αναφοράς αποτελεί η Εβραϊκή Κοινότητα της Μεσαιωνικής Πόλης της Ρόδου. Παράλληλα, η έρευνα έχει επεκταθεί και ανατολικότερα στην γεωγραφική περιοχή της Τουρκίας και δη στα τοπία του Balat, του Ayvansaray και του Φαναρίου του Δήμου Fatih της Κωνσταντινούπολης και στον Γαλατά που ανήκει στον Μητροπολιτικό Δήμο του Beyoğlu. Προκειμένου, όμως, να επιτευχθεί μια ολιστική προσέγγιση του θέματος κρίνεται αναγκαίο αφενός να αποσαφηνιστούν οι χωρικές και χρονικές τομές της εβραϊκής παρουσίας στη ΝΑ Ευρώπη, ώστε να κατανοηθούν οι διαδρομές τους στον χώρο, που οδήγησαν στην ευημερία τους μέχρι το ξέσπασμα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, και αφετέρου να διερευνηθούν όλοι αυτοί οι παράγοντες που λειτούργησαν υποστηρικτικά ή ανασταλτικά στη διαμόρφωση του κτιριακού τους αποθέματος. Αναντίρρητα, σε μία ερευνητική προσέγγιση τέτοιας κλίμακας, που βασίζεται πρωτίστως στη βιβλιογραφική επισκόπηση και στην τεκμηρίωση αυτής μέσω της ενδελεχούς έρευνας πεδίου, σημαίνοντα ρόλο διαδραματίζει το θεσμικό πλαίσιο προστασίας , που περικλείει όλες εκείνες τις αστικές πολιτικές προς προστασία, διατήρηση και ανάδειξη του πολιτιστικού αποθέματος, καθώς το σύνολο του οικιστικού αποθέματος των εβραϊκών κοινοτήτων εκλαμβάνεται ως «πολιτιστικά αγαθά» που χρήζουν ειδικής μέριμνας σε τοπικό και διεθνές επίπεδο. Προς αυτήν την κατεύθυνση μελετάται η εφαρμογή προγραμμάτων αστικής ανάπλασης, που διατηρούν και αναδεικνύουν όλα αυτά τα θεμελιώδους σπουδαιότητας αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά των ιστορικών κέντρων στις περιπτώσεις αναφοράς. Ειδικότερα, η έρευνα σε κάθε περιπτωσιολογική μελέτη δομείται στη διάκριση του οικιστικού αποθέματος βάσει του ιδιαίτερου χαρακτήρα των κτισμάτων- ιδιωτικού, θρησκευτικού, εκπαιδευτικού ή εμπορικού - με παράλληλη ιστορική πλαισίωση και συμπερασματικές διαπιστώσεις. Εντούτοις, κομβικής σημασίας κρίνεται και η αναζήτηση των προβληματικών που συνηγορούν στην υποβάθμιση του οικιστικού αποθέματος που μας αφορά εν προκειμένω , αλλά και η παράθεση στοχευμένων προτάσεων προς ενίσχυση της διασφάλισης της θέσης των Εβραίων στη συλλογική μνήμη, της συνεισφοράς του μνημειακού τους αποθέματος στη διαμόρφωση του εκάστοτε city branding και τέλος, της διατήρησης της ιδιαίτερης αυτής χωρικής ταυτότητας που αποδίδει στο εκάστοτε τοπίο.