Ευλογημένη η Βασιλεία...: η αυτοκρατορική ιδεολογία στην διαμόρφωση των βυζαντινών εικόνων

Abstract

The opposition of christians to the worship of the emperor of Rome caused unbearable pressure and harsh persecutions. their belief that they did not owe worship to the roman emperor because their own king was heavenly, helped them to attribute over time the qualities of the earthly emperor to Christ. with the entry of the christian church into the public services of the empire after the edict of Milan, the emperor’s attitude towards the church changed and he accepted the idea that he was no longer a god on earth, but his chosen one. This helped to surround the lord of heaven with the glory of the lord of earth. due to the freedom granted, christians began to worship their god in ever larger temples, since the influx of people to the new religion was massive, with the contribution of the imperial environment. the great demand brought about the development of decorative arts and the idea of Christ as a true emperor began to be clearly expressed. throughout the empire, the figure of Christ preserves at least one of the characteristics of the emperor, which makes his depiction stand out from the saints. the Theotokos, as the mother of god, was also enveloped in imperial splendor. During the creation and shaping of the iconographic type of the feasts of Christ and his mother, the imperial ideology partially or completely influenced the creation and depiction of the feasts. The figure of the imperial Christ dominates throughout the empire and functions as the center of the culture of the now christianized romans. The great church of the new capital city is dedicated to the supreme wisdom of god, his son and word, Jesus Christ. The word of the word, the gospel of Christ is not only a sacred text, a symbol of unity of christians, but also a cultural means of influence on the surrounding peoples. The roman empire considers itself to possess the truth and boasts of it. The truth hypostasized as the visible presence of the divine on earth is not theologically only the mystery of the communion of the divine-human body and blood but also the very holy book, which is projected on the chest of the pantocrator. The chosen one of god on earth, the merciful emperor of the romans, has as his symbol “the sign of the son” of god, the cross. The cross, which is kept in the royal treasury, develops a special cult around it and is marked instead of the imperial presence. From the coins minted by each emperor, to the domes and arches of the imposing temples, from Constantine I, Theodosius I, to the Paleologoi, the cross declares the presence of the two hegemonies of the world, the human and the immaterial. In addition to the numerous influences on the christian worship itself and its mysteries, the imperial ideology and worship significantly and decisively influenced christian art and shaped types and modes of depiction.

Η αντίθεση των χριστιανών στην λατρεία του αυτοκράτορα της Ρώμης προκάλεσε αφόρητη πίεση και σκληρούς διωγμούς. Η πίστη τους ότι δεν οφείλουν λατρευτική προσκύνηση στον Ρωμαίο άνακτα επειδή ο δικός τους βασιλιάς είναι ουράνιος, βοήθησε στο να αποδώσουν συν τῳ χρόνῳ ιδιότητες του επίγειου Αυτοκράτορα στον Χριστό. Με την είσοδο της χριστιανικής εκκλησίας στον χώρο των δημόσιων υπηρεσιών της αυτοκρατορίας μετά το διάταγμα των Μεδιολάνων η στάση του αυτοκράτορα προς την εκκλησία άλλαξε και αποδέχτηκε την ιδέα ότι δεν είναι πλέον θεός επί γης, αλλά ο εκλεκτός του. Αυτό βοήθησε στο να περιβληθεί ο κύριος του ουρανού την δόξα του κυρίου της γης. Λόγω της δοθείσης ελευθερίας άρχισαν να λατρεύουν οι χριστιανοί τον θεό τους σε όλο και μεγαλύτερους ναούς, μιας και η προσέλευση στην νέα θρησκεία ήταν αθρόα, με τη συμβολή του αυτοκρατορικού περιβάλλοντος. Η μεγάλη ζήτηση έφερε την ανάπτυξη των διακοσμητικών τεχνών και η ιδέα του Χριστού ως πραγματικού αυτοκράτορα, άρχισε πλέον να αποτυπώνεται ξεκάθαρα. Σε όλη τη χρονική διάρκεια της αυτοκρατορίας η μορφή του Χριστού διασώζει τουλάχιστον ένα από τα χαρακτηριστικά του αυτοκράτορα, που κάνει την αποτύπωση του να ξεχωρίζει από τους αγίους. Την αυτοκρατορική αίγλη περιεβλήθη και η Θεοτόκος, ως βασιλομήτωρ. Κατά την δημιουργία και διαμόρφωση του εικονογραφικού τύπου των εορτών του Δεσπότου και της μητέρας του η αυτοκρατορική ιδεολογία επηρέασε μερικώς ή και ολοκληρωτικά την δημιουργία και αποτύπωση των εορτών. Άλλωστε ο ίδιος ο Χριστολογικός κύκλος ονομάζεται μέχρι σήμερα «δεσποτικός». Η μορφή του αυτοκρατορικού Χριστού δεσπόζει σε όλη τη διάρκεια της αυτοκρατορίας και λειτουργεί σαν κέντρο του πολιτισμού των εκχριστιανισμένων πλέον Ρωμαίων. Η μεγάλη εκκλησία της νέας πρωτεύουσας πόλης αφιερώνεται στην ύπατη σοφία του θεού, τον υιό και Λόγο Του, Ιησού Χριστό. Ο λόγος του Λόγου, το ευαγγέλιο του Χριστού δεν είναι μόνο ένα ιερό κείμενο, ένα σύμβολο ενότητας των χριστιανών αλλά και πολιτισμικό μέσο επιρροής στους γύρω λαούς. Η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία θεωρεί πως κατέχει την αλήθεια και καυχάται γι αυτό. Η αλήθεια υποστασιοποιημένη ως ορατή παρουσία του θείου επί της γης δεν είναι θεολογικά μόνο το μυστήριο της μετάληψης του θεανθρώπινου σώματος και αίματος αλλά και αυτό τούτο το ιερό βιβλίο, που προβάλλεται στο στήθος του Παντοκράτορα. Ο εκλεκτός του θεού επί γης, ο ελέῳ θεού αυτοκράτορας των Ρωμαίων, έχει σαν σύμβολό του «το σημείον του υιού» του Θεού, τον σταυρό. Ο σταυρός, που φυλάσσεται στο βασιλικό θησαυροφυλάκιο, αναπτύσσει γύρω του μια ιδιαίτερη λατρεία και σημειώνεται αντί της αυτοκρατορικής παρουσίας. Από τα νομίσματα που κόβει ο κάθε αυτοκράτορας, μέχρι τους τρούλους και τις αψίδες των επιβλητικών ναών, από τον Κωνσταντίνο τον Α΄, τον Θεοδόσιο τον Α΄, μέχρι και τους Παλαιολόγους, ο σταυρός δηλώνει την παρουσία των δύο ηγεμονιών του κόσμου, της ανθρώπινης και της άυλης. Εκτός από τις πάμπολλες επιρροές στην ίδια την χριστιανική λατρεία και τα μυστήριά της, η αυτοκρατορική ιδεολογία και λατρεία επηρέασε σημαντικά και καταλυτικά την χριστιανική τέχνη και διαμόρφωσε τύπους και τρόπους απεικονίσεων.