Η θεολογική θεμελίωση της νεοελληνικής αρετολογίας

Abstract

The present doctoral dissertation investigates the theological foundation of Modern Greek virtue ethics within the context of the Modern Greek Enlightenment, examining its relationship with ancient Greek philosophy, biblical and patristic theology, modern European moral philosophy, and Modern Greek ethical thought. Employing an interpretative-analytical and comparative method, the study first examines classical virtue ethics as developed by Plato, Aristotle, and the Stoics, where virtue is associated with knowledge of the Good, the doctrine of the mean, reason, eudaimonia, and harmony with nature. The dissertation then highlights the transformation introduced by Christianity, in which virtue is no longer conceived as an autonomous moral activity, but within the relationship between the human person and God, acquiring a soteriological, Christocentric, and therapeutic character. At the same time, the contribution of modern European moral philosophy is examined, particularly with regard to the emphasis placed on right reason, natural morality, natural law, education, and the social function of moral action. The main part of the dissertation focuses on important representatives of the Modern Greek Enlightenment, namely Alexandros and Nikolaos Mavrokordatos, Vikentios Damodos, Dimitrios Katartzis, Iosipos Moisiodax, and Dimitrios Darvaris. The analysis demonstrates that these thinkers did not mechanically reproduce ancient, Christian, or European models, but appropriated them creatively, attempting syntheses among philosophy, theology, education, and the social needs of their time. European thought functioned as an important factor in the renewal of Modern Greek ethical reflection, without, however, diminishing the decisive role of the Orthodox Christian tradition. A common feature of the thought of Modern Greek scholars is the eclectic and synthetic character of their ethical teaching.The dissertation concludes that Modern Greek virtue ethics is grounded primarily in Christian ethics, without rejecting either the ancient Greek philosophical tradition or modern European ethical inquiries. On the contrary, Modern Greek scholars creatively appropriate and reformulate the ancient Greek concept of virtue, while selectively incorporating elements of European moral philosophy into a theological, pedagogical, and social framework. Thus, the ultimate aim of ethics shifts from ancient Greek eudaimonia toward Christian theosis and salvation, while the Modern Greek Enlightenment seeks to synthesize the ancient Greek, Christian, and European ethical traditions.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή διερευνά τη θεολογική θεμελίωση της νεοελληνικής αρετολογίας στο πλαίσιο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, εξετάζοντας τη σχέση της με την αρχαιοελληνική φιλοσοφία, τη βιβλική και πατερική θεολογία, τη νεότερη ευρωπαϊκή ηθική φιλοσοφία και τον νεοελληνικό ηθικό στοχασμό. Με ερμηνευτική-αναλυτική και συγκριτική μέθοδο, η έρευνα εξετάζει αρχικά την κλασική αρετολογία, όπως διαμορφώνεται στον Πλάτωνα, στον Αριστοτέλη και στους Στωικούς, όπου η αρετή συνδέεται με τη γνώση του αγαθού, τη μεσότητα, τον λόγο, την ευδαιμονία και την εναρμόνιση με τη φύση. Στη συνέχεια αναδεικνύεται η μετατόπιση που επιφέρει ο χριστιανισμός, καθώς η αρετή δεν νοείται πλέον ως αυτόνομη ηθική δραστηριότητα, αλλά ως σχέση του ανθρώπου με τον Θεό, με σωτηριολογικό, χριστοκεντρικό και θεραπευτικό χαρακτήρα. Παράλληλα εξετάζεται η συμβολή της νεότερης ευρωπαϊκής ηθικής φιλοσοφίας, ιδίως ως προς την ανάδειξη του ορθού λόγου, της φυσικής ηθικής, του φυσικού δικαίου, της παιδείας και της κοινωνικής λειτουργίας της ηθικής πράξης. Στο κύριο μέρος της διατριβής εξετάζονται σημαντικοί εκπρόσωποι του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, και ειδικότερα ο Αλέξανδρος και ο Νικόλαος Μαυροκορδάτος, ο Βικέντιος Δαμοδός, ο Δημήτριος Καταρτζής, ο Ιώσηπος Μοισιόδαξ και ο Δημήτριος Δάρβαρης. Η ανάλυση δείχνει ότι οι στοχαστές αυτοί δεν αντιγράφουν μηχανικά τα αρχαία, χριστιανικά ή ευρωπαϊκά πρότυπα, αλλά τα προσλαμβάνουν δημιουργικά, επιχειρώντας συνθέσεις ανάμεσα στη φιλοσοφία, τη θεολογία, την παιδεία και τις κοινωνικές ανάγκες της εποχής τους. Η ευρωπαϊκή σκέψη λειτουργεί ως σημαντικός παράγοντας ανανέωσης του νεοελληνικού ηθικού προβληματισμού, χωρίς όμως να αναιρεί τον καθοριστικό ρόλο της ορθόδοξης χριστιανικής παράδοσης. Κοινό χαρακτηριστικό της σκέψης των νεοελλήνων λογίων είναι ο εκλεκτικός και συνθετικός χαρακτήρας της ηθικής τους διδασκαλίας. Η διατριβή καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η νεοελληνική αρετολογία θεμελιώνεται κυρίως στη χριστιανική ηθική, χωρίς να απορρίπτει την αρχαιοελληνική φιλοσοφική παράδοση ή τις νεότερες ευρωπαϊκές ηθικές αναζητήσεις. Αντίθετα, οι νεοέλληνες λόγιοι προσλαμβάνουν και αναδιαμορφώνουν δημιουργικά την αρχαιοελληνική έννοια της αρετής και αξιοποιούν επιλεκτικά στοιχεία της ευρωπαϊκής ηθικής φιλοσοφίας, εντάσσοντάς τα σε ένα θεολογικό, παιδαγωγικό και κοινωνικό πλαίσιο. Έτσι, ο τελικός σκοπός της ηθικής μετατοπίζεται από την αρχαιοελληνική ευδαιμονία προς τη χριστιανική θέωση και σωτηρία, ενώ στον Νεοελληνικό Διαφωτισμό επιχειρείται η σύνθεση της αρχαιοελληνικής, της χριστιανικής και της ευρωπαϊκής ηθικής παράδοσης.