Σκηνές και γεύματα: η βρώση και οι βροτοί στο ελληνικό θέατρο (1974 έως 2025)

Abstract

Food is the necessary condition for sustaining life, while what is eaten necessarily dies.In this sense, food raises questions of existence, but above all, it makes it clear that thefunction of food is “existence” itself. This life-death interdependence in eatingconstitutes the central theme of the thesis. The question: “Do we eat to live or do weeat to die-be eaten?” runs through the thesis as well as further reflections on the life-death relationship.In the thesis, these structural questions emerge eloquently through the nutritionalreferences of the corpus of modern Greek plays from the period of the “politicalchangeover”/ “post-hunta period” (1974 and onwards). The multi-level dimension ofthe nutritional references in plays requires a multi-perspective study and proposes aphilosophical analysis. For this reason, nutritional references and, therefore, the worksthat contain them are examined primarily based on a theoretical-philosophical axis. Theaxis chosen was the interpretation of the “definition of food” by George P. Pefanis,which defines life through death by food in three ways. According to the first, eatingensures survival. Still, death never ceases to be a continuous silent reminder of "beingnourished", according to the second, eating refers to erosion. Life affirms death, whileaccording to the third, life is nourished by death and "attention is drawn to integrationto make the process of mourning transparent, as a work of survival", which attributesto death – and therefore to life – a more conscious character. This fundamental"differential" correlation of life and death runs through Jacques Derrida's thought andhighlights the distinct existential landscapes of each work. The suitability and adequacy, or otherwise, of the axis as a methodological toolfor researching the above philosophical issues of food constitute the second objectiveof the thesis. Subsequently, the nutritional references in the plays – and, by extension,the plays themselves – are examined through a thematic analysis that highlights fourkey dimensions of nutrition. The first concerns the theme of cannibalism, the secondthe socio-political dimensions of food, the third the memory of the German Occupationfamine, and the fourth concerns theatrical works that highlight the primacy of matter asa principle of equality between human and non-human animals.

Η τροφή είναι η απαραίτητη προϋπόθεση για να διατηρηθεί κανείς στη ζωή την ίδιαστιγμή που ό,τι τρώγεται αναγκαστικά πεθαίνει. Υπό αυτήν την έννοια το φαγητόπροβάλλει τα ζητήματα της ύπαρξης, αλλά κυρίως καθιστά φανερό ότι η λειτουργίατης τροφής είναι το ίδιο το «υπάρχειν». Αυτή η αλληλεξάρτηση ζωής-θανάτου στηβρώση αποτελεί το κεντρικό θέμα της διατριβής. Το ερώτημα «Τρώμε για να ζήσουμεή τρώμε για να πεθάνουμε-φαγωθούμε;» διατρέχει τη διατριβή καθώς και περαιτέρωπροβληματισμοί γύρω από τη σχέση ζωής-θανάτου. Στη διατριβή τα δομικά αυτά ερωτήματα αναδύονται εύγλωττα μέσα από τιςδιατροφικές αναφορές του corpus των νεοελληνικών θεατρικών έργων των χρόνων απότη Μεταπολίτευση και εντεύθεν. Η πολυεπίπεδη διάσταση των διατροφικών αναφορώντων θεατρικών έργων απαιτεί μια πολυπρισματική μελέτη και προτάσσει μια ανάλυσηφιλοσοφικού χαρακτήρα. Γι’ αυτόν τον λόγο οι διατροφικές αναφορές και ως εκ τούτουκαι τα έργα που τις περιέχουν εξετάζονται πρωτίστως βάσει ενός θεωρητικού-φιλοσοφικού άξονα. Ως άξονας επιλέχθηκε η ερμηνεία του «ορισμού της βρώσης»σύμφωνα με τον Γιώργο Π. Πεφάνη, η οποία καθορίζει τους τρόπους που η ζωήπροσδιορίζεται από τον θάνατο βάσει του φαγητού σε τρεις. Σύμφωνα με τον πρώτοτρόπο η βρώση εξασφαλίζει την επιβίωση, αλλά ο θάνατος δεν παύει να αποτελεί μιασυνεχόμενη σιωπηλή υπόμνηση στο «τρέφεσθαι», σύμφωνα με τον δεύτερο η βρώσηπαραπέμπει στη διάβρωση και η ζωή καταφάσκει τον θάνατο, ενώ σύμφωνα με τοντρίτο η ζωή τρέφεται με τον θάνατο και «η προσοχή στρέφεται στην ενσωμάτωσηπροκειμένου να διαφανεί η διεργασία του πένθους, ως εργασία του επι-ζήν», γεγονόςπου προσάπτει στον θάνατο –και άρα και στη ζωή– πιο συνειδητοποιημένο χαρακτήρα. Αυτή η θεμελιώδης «διαφορική» συσχέτιση των σχέσεων ζωής-θανάτου διατρέχεταιαπό τη σκέψη του Jacques Derrida και αναδεικνύει τα διαφορετικά υπαρξιακά τοπίακάθε έργου. Η καταλληλόλητα και η επάρκεια ή μη του άξονα ως μεθοδολογικού εργαλείουέρευνας των ως άνω φιλοσοφικών θεμάτων βρώσης αποτελεί το δεύτερο ζητούμενοτης διατριβής. Ακολούθως οι διατροφικές αναφορές των θεατρικών έργων –και κατ’επέκταση τα ίδια τα έργα– εξετάζονται και βάσει μιας θεματικής ανάλυσης, η οποίαπροβάλει τέσσερις καίριες διαστάσεις της διατροφής. Η πρώτη αφορά τη θεματική τηςανθρωποφαγίας και του κανιβαλισμού, η δεύτερη τις κοινωνικο-πολιτικές διαστάσειςτου φαγητού, η τρίτη αφορά τη μνήμη από τον κατοχικό λιμό και η τέταρτη κατηγορίααναφέρεται σε θεατρικά έργα που προβάλλουν τη βρωτότητα της ύλης ως μια αρχήισονομίας ανάμεσα στα ανθρώπινα και στα μη ανθρώπινα ζώα.