Μεταποικιακές μνήμες στη Γαλλία: οι πόλεμοι της Ινδοκίνας και της Αλγερίας μέσα από τις υποθέσεις των Georges Boudarel και Paul Aussaresses

Abstract

This dissertation examines the ways in which France, and by extension French society, sought to come to terms with its colonial past. What constitutes this colonial past? What traces has it left on French society, and how has the French state confronted this uneasy legacy? Finally, what is the role of justice in the process of managing colonial trauma, and how does it interact with history and memory? The study focuses on the Indochina and Algeria Wars through the media and judicial affairs of Georges Boudarel and Paul Aussaresses (1991–2005). By arguing that the memories of these two wars are interconnected, this research seeks, through a comparative analysis, to highlight the pivotal role of the Indochina War in reactivating France's colonial trauma, a process that subsequently culminated in the memory of the Algerian War. Seeking to move beyond established historiographical interpretations that focus on the Algerian War as a singular event whose memory followed a linear trajectory from oblivion to hypermnesia (in terms of Henry Rousso), this study instead examines the processes that preceded this development. It argues that the memories of an earlier and largely forgotten war —the Indochina War —activated the mechanisms of the French state and set in motion the institutional processes through which France came to terms with both the legacy of the Algerian War and its colonial past more broadly. Finally, by arguing that the institutional management of the colonial past constitutes a long-term process structured around three major milestones —the amnesty laws, the postcolonial judicial proceedings, and the 23 February 2005 memory law on the colonial past— this dissertation seeks to trace the social, political, and cultural transformations that accompanied the transition from one stage to the next. In doing so, it identifies three corresponding phases in this broader process of coming to terms with France's colonial past: transition, confrontation, and institutionalization.

Η παρούσα διατριβή μελετά τους τρόπους με τους οποίους η Γαλλία και κατ’ επέκταση η γαλλική κοινωνία, προσπάθησε να διαχειριστεί το αποικιακό της παρελθόν. Σε τι συνίσταται αυτό το παρελθόν; Ποια είναι τα ίχνη του στη γαλλική κοινωνία και πως αναμετρήθηκε μαζί του το γαλλικό κράτος; Τέλος, ποιος είναι ο ρόλος τη δικαιοσύνης στη διαδικασία αναψηλάφησης του αποικιακού τραύματος και πως συνομιλεί με την ιστορία και τη μνήμη; Στο επίκεντρο της έρευνας τίθεται η μελέτη των πολέμων της Ινδοκίνας και της Αλγερίας μέσα από τις μιντιακές και δικαστικές υποθέσεις των Georges Boudarel και Paul Aussaresses (1991-2005). Υποστηρίζοντας ότι οι μνήμες των δύο πολέμων συνομιλούν, η παρούσα έρευνα επιδιώκει μέσα από τη συνεξέταση των δύο υποθέσεων, να αναδείξει τον κομβικό ρόλο της Ινδοκίνας στην ενεργοποίηση του αποικιακού τραύματος, η διαχείριση του οποίου κορυφώθηκε στη συνέχεια με τη μνήμη της Αλγερίας. Προσπαθώντας να ξεφύγει από τα παραδεδομένα ιστοριογραφικά σχήματα που εστιάζουν στην Αλγερία ως μονοσήμαντο γεγονός, η μνήμη του οποίου ακολούθησε μία γραμμική πορεία από τη λήθη στην —κατά Henry Rousso— "υπερμνησία" (hypermnésie), η παρούσα μελέτη εστιάζει στις διεργασίες που προηγήθηκαν, υποστηρίζοντας εν πολλοίς ότι οι μνήμες ενός προηγούμενου ξεχασμένου πολέμου (της Ινδοκίνας), ενεργοποίησαν τους μηχανισμούς του κράτους και έθεσαν σε λειτουργία τις θεσμικές διεργασίες αναμέτρησης, τόσο με το πόλεμο που ακολούθησε (της Αλγερίας) όσο και του αποικιακού παρελθόντος εν γένει. Τέλος, υποστηρίζοντας ότι η θεσμική διαχείριση του αποικιακού παρελθόντος αποτελεί μία μακρά διαδικασία στην οποία μπορούμε να εντοπίσουμε τρία ορόσημα —αμνηστίες, μεταποικιακές δίκες (Boudarel-Aussaresses), μνημονικός νόμος περί αποικιακού παρελθόντος (2005)— η παρούσα μελέτη προσπαθεί να σκιαγραφήσει τις κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισμικές μεταβολές που συνοδεύουν το πέρασμα από το ένα στάδιο στο άλλο, διακρίνοντας τις αντίστοιχες περιόδους: μετάβασης, αναμέτρησης και θεσμοθέτησης.

Cette thèse analyse les modalités selon lesquelles la France, et plus largement la société française, s'est confrontée à son passé colonial. De quoi ce passé est-il constitué ? Quelles empreintes a-t-il laissées dans la société française ? Comment l'État français s'est-il confronté à cet héritage colonial conflictuel ? Enfin, quel rôle la justice joue-t-elle dans le travail institutionnel sur le traumatisme colonial et quelles relations entretient-elle avec l'histoire et la mémoire ? L'étude prend pour objet les guerres d'Indochine et d'Algérie à travers les controverses publiques, suscitées par les affaires médiatiques et judiciaires de Georges Boudarel et Paul Aussaresses entre 1991 et 2005. En faisant l'hypothèse que les mémoires de ces deux conflits sont intimement liées, elle propose une lecture croisée de ces deux affaires afin de montrer que la guerre d'Indochine a constitué un moment décisif dans l'activation du traumatisme colonial, dont les effets se sont ensuite déployés autour de la mémoire de la guerre d'Algérie. À rebours des lectures historiographiques qui tendent à considérer la guerre d'Algérie comme un événement mémoriel autonome, dont la trajectoire conduirait linéairement de l'oubli à l'« hypermnésie » —selon la formule d'Henry Rousso—, cette recherche replace les controverses des années 1990 dans une temporalité plus longue. Elle montre que les mémoires d'un conflit longtemps marginalisé – la guerre d'Indochine – ont joué un rôle déterminant dans la mise en mouvement des mécanismes institutionnels de confrontation au passé colonial, préparant ainsi les débats politiques, judiciaires et mémoriels qui se cristalliseront par la suite autour de la guerre d'Algérie. La thèse défend ainsi l'idée que la gestion institutionnelle du passé colonial relève d'un processus de longue durée, structuré autour de trois moments successifs : celui des amnisties, celui des procès postcoloniaux – dont les affaires Boudarel et Aussaresses constituent les principales expressions – et celui de l'institutionnalisation mémorielle avec la loi du 23 février 2005. Cette périodisation permet de mettre en évidence les transformations sociales, politiques et culturelles qui accompagnent le passage d'une logique de transition à une logique de confrontation, puis à une logique d'institutionnalisation de la mémoire du passé colonial.