Ο ρόλος και οι λειτουργίες του περικειμένου σε παιδικά και νεανικά βιβλία του 19ου αιώνα

Abstract

This doctoral dissertation examines the role and functions of the peritext in Greek books for children and young adults during the nineteenth century. Following extensive archival research to locate and document the material, the study adopts Gérard Genette’s theory of paratextuality (Seuils, 1987/2001) as its methodological framework, in order to explore whether and how titles, dedications, prefaces, and epigraphs operate as mediating spaces between authors, publishers, and readers. The peritext is not treated as a peripheral or decorative component but as an essential mechanism of communication and persuasion that plays a crucial role in shaping the reception, legitimization, and pedagogical mission of the book. The research is based on a wide corpus of nineteenth-century editions (1800–1900) and combines quantitative and qualitative analysis to record and investigate the strategies employed by authors, translators, and publishers to frame their works ideologically and educationally. It identifies and studies the key characteristics of each paratextual element (form, position, time of appearance, etc.) as well as their respective functions. The evolution of the peritext and its functions reflects both the trajectory of these publications and their gradual institutionalization within the broader frameworks of education, morality, and national instruction. The findings reveal that the peritext constituted a crucial field of convergence among literary, pedagogical, and editorial aims. Within the paratextual space, creators and publishers negotiated issues of authority, readership, and cultural legitimacy. Ultimately, the study highlights the significant contribution of the paratext to the formation of children’s and young adult literature as an autonomous genre and to the emergence of a new reading public-children and youth-closely linked to the ideals and ideological currents of each period and to the shaping of national education.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζει τον ρόλο και τις λειτουργίες του περικειμένου σε εκδόσεις για παιδιά και νέους στη διάρκεια του 19ου αιώνα. Κατόπιν αρχειακής έρευνας για τον εντοπισμό και την τεκμηρίωση του υλικού, συνεχίσαμε με μεθοδολογικό οδηγό τη θεωρία της παρακειμενικότητας του Gérard Genette (Seuils, 1987/2001), ώστε να διερευνηθεί αν και με ποιον τρόπο οι τίτλοι, οι αφιερώσεις, οι επιγραφές και τα προλογικά κείμενα λειτουργούν ως μεσολαβητικοί χώροι ανάμεσα σε συγγραφείς, εκδότες και αναγνώστες. Το περικείμενο δεν αντιμετωπίζεται ως περιφερειακό ή διακοσμητικό στοιχείο, αλλά ως ένας σημαντικός μηχανισμός επικοινωνίας και πειθούς που συμβάλλει καθοριστικά στη διαμόρφωση της πρόσληψης, της νομιμοποίησης και παιδαγωγικής αποστολής του βιβλίου. Η μελέτη βασίζεται σε εκτενές σώμα εκδόσεων του 19ου αιώνα (1800-1900) και συνδυάζει ποσοτική και ποιοτική ανάλυση, προκειμένου να καταγράψει και να διερευνήσει τις στρατηγικές που χρησιμοποιούν οι δημιουργοί, μεταφραστές ή και εκδότες για να πλαισιώσουν ιδεολογικά και διδακτικά το έργο τους. Εντοπίζονται και μελετώνται βασικά χαρακτηριστικά κάθε περικειμενικού στοιχείου (μορφή, θέση, χρόνος εμφάνισης κτλ) καθώς και οι λειτουργίες τους. Η εξέλιξη του περικειμένου και των λειτουργιών του αποτυπώνει την πορεία των συγκεκριμένων εκδόσεων, καθώς και τη σταδιακή θεσμοθέτηση τους στο πλαίσιο της εκπαίδευσης, της ηθικής και της εθνικής διαπαιδαγώγησης. Τα ευρήματα δείχνουν ότι το περικείμενο αποτέλεσε καίριο πεδίο σύγκλισης λογοτεχνικών, παιδαγωγικών και εκδοτικών στόχων. Εντός του περικειμενικού χώρου οι δημιουργοί και οι εκδότες διαπραγματεύονται ζητήματα κύρους, αναγνωστικού κοινού και πολιτισμικής νομιμοποίησης. Τελικά, μέσα από την έρευνα αναδεικνύεται η σημαντική περικειμενική συμβολή στη συγκρότηση του παιδικού και νεανικού βιβλίου ως αυτόνομου είδους και στην ανάδυση ενός νέου αναγνωστικού κοινού, των παιδιών και των νέων, σε άμεση συνάρτηση με τα ιδανικά και την ιδεολογία της κάθε περιόδου και τη διαμόρφωση της εθνικής παιδείας.