Διαχείριση στοματικής υγείας ασθενών με συμπαγείς όγκους υπό χημειοθεραπεία: αξιολόγηση ποιότητας ζωής: χρήση εφαρμογών (e-health)

Abstract

Introduction: The oral cavity constitutes a primary target of antineoplastic therapy and a critical factor for its successful outcome. Severe and extensive oral complica-tions occurring during and after the completion of antineoplastic treatment have been widely recognized at an international level. Oral mucositis, fungal, herpetic, and bacte-rial infections, xerostomia, dysphagia, odynophagia, and medication-related osteone-crosis of the jaws, which may develop during and following cancer therapy, signifi-cantly impair both oral health and overall quality of life in oncological patients. The World Dental Federation (FDI) and the oncological community currently recognize oral care in cancer patients as an “urgent need” and a public health issue, promoting multidisciplinary programs involving dentists, oncologists, nurses, and other healthcare professionals. The participation of the dentist within the oncology care team through-out all phases of patient management is essential, contributing to improved therapeutic outcomes and preservation of patients’ quality of life. Quantitative and qualitative al-terations of the oral microbiota, along with the development of local infections, under-score the significant role of the oral cavity in the emergence of systemic complications during antineoplastic therapy, highlighting the need for vigilance and continuous oral monitoring. These complications not only reduce patients’ quality of life but may also delay or compromise the effectiveness of oncological treatment. According to interna-tional clinical guidelines, such as those issued by MASCC/ISOO for oral health man-agement and the European Oral Care in Cancer Group (EOCC), preventive dental in-tervention constitutes an essential component of comprehensive oncological care. In Greece, although clinical recommendations exist from scientific societies such as the Hellenic Society of Head and Neck Oncology (HeSHNO), the implementation of sys-tematic oral care protocols within hospital settings remains limited. The integration of a specialized dentist into the oncology team could address this gap by providing indi-vidualized and evidence-based oral healthcare. Furthermore, post-treatment follow-up of oncological patients remains critical. Emerging evidence suggests that e-health ap-plications enable continuous remote monitoring of patients with chronic diseases, par-ticularly cancer patients, leading to reduced anxiety, earlier detection of oral complica-tions related to antineoplastic therapy, and improved therapeutic outcomes. Therefore, efforts aimed at risk reduction and early detection are both critical and necessary. Oral health is thus an integral component of holistic oncological care, while long-term fol-low-up ensures timely management of conditions that may affect patients’ quality of life or safety. Aim: The objectives of the present study were to conduct a multi-level investigation of the contribution of an integrated dental intervention combining face-to-face clinical assessment with telemedicine/e-health-based monitoring to oral health and quality of life in patients with solid tumors during and after completion of antineoplastic therapy. The study sought to evaluate the effectiveness of this intervention compared with standard clinical practice in oncology units, both in terms of prevention and manage-ment of oral complications and in relation to improvements in daily functioning and psychological well-being. Additionally, the study aimed to assess longitudinally the clinical impact of antineoplastic therapies on the oral mucosa, the degree of oral tox-icity, and the overall burden of oral health impairment. Furthermore, changes in pa-tients’ daily habits and lifestyle during the course of treatment were explored, along with the systematic documentation of epidemiological data related to disease burden and patient response. The extent and manner of telemedicine use for oral health man-agement were also examined, aiming to evaluate acceptance, accessibility, and func-tionality as supportive tools enhancing continuity of care. Finally, the association be-tween quality of life, psychological well-being, and the implementation of the inte-grated dental intervention with synchronous and asynchronous telemonitoring was documented, along with the identification of demographic and behavioral factors that may contribute to the development of targeted health policies for improving care and quality of life in oncological patients. Methodology: This study was designed as a randomized, prospective, comparative in-terventional study employing validated measurement scales and multiple data analysis methods. The study was conducted at the 2nd and 3rd Oncology Clinics and the outpa-tient departments of the Oncology Hospital of Kifisia, where clinical and radiographic dental examinations and follow-ups were performed between March 2022 and Novem-ber 2023. Three clinical and radiographic assessments of oral health and quality of life were carried out during this period. The study sample consisted of 105 patients diag-nosed with solid tumors of the breast, lung, and colorectal region, who were receiving chemotherapy or combined therapy for the first time according to a predefined treat-ment protocol. Inclusion criteria included adulthood, histologically confirmed diagno-sis of a solid tumor, no prior chemotherapy, adequate general health status to partici-pate (ECOG 0–2), sufficient proficiency in the Greek language to provide informed consent, and basic familiarity with smartphone and/or computer use, or permanent co-habitation with an individual possessing such skills. Patients in the control group re-ceived standard oncology unit care and were advised to visit a dentist prior to treat-ment initiation, while independently managing their dental care. In the intervention group, a structured, individualized oral health management program was implemented by the principal investigator, including face-to-face clinical and radiographic examina-tions at the beginning, midpoint, and end of antineoplastic therapy, as well as synchro-nous and asynchronous monitoring through a digital platform between clinical visits. Existing oral health problems were addressed at treatment initiation, and patients were instructed and trained to use the electronic platform for prompt reporting of oral symp-toms. Results: Telemedicine significantly improved psychological status, oral health, and oral hygiene behavior among oncological patients compared with the instruction-only group. Comparative analyses demonstrated a clear superiority of the telemedicine group across multiple domains. Specifically: (a) Psychological status: Anxiety scores (HADS-Anxiety) decreased significantly at mid-treatment and at the end of therapy in the telemedicine group, whereas the control group showed improvement only relative to baseline. Depression scores (HADS-Depression) showed a significant reduction exclusively in the telemedicine group at the end of treatment. (b) Oral health: At mid-treatment and at treatment completion, the telemedicine group exhibited lower rates of oral lesions, gingival bleeding, gingivitis, dental caries, and periodontitis compared with the control group. (c) Oral hygiene behavior: Tooth-brushing frequency was significantly higher in the telemedicine group throughout the treatment period. (d) Oral function and quality of life indices: The telemedicine group demonstrated sig-nificant improvements in pain, xerostomia, and eating difficulties (EORTC OH-15), as well as in functional status, global health, and symptom management (EORTC QLQ-C30), both at mid-treatment and at treatment completion. All statistical analyses were conducted using SPSS version 21.00. All tests were two-sided, and a p-value <0.05 was considered statistically significant. Overall, the findings indicate that telemedicine constitutes an effective supportive tool for oncological pa-tients, improving psychological well-being, oral health, and overall quality of life dur-ing and after completion of cancer therapy. Conclusions: Oral health represents a critical component of overall health, sharing common etiological mechanisms with systemic diseases and interacting bidirectionally with them. Quantitative and qualitative changes in oral microbiota and the develop-ment of local infections highlight the significant role of the oral cavity in preventing systemic complications during antineoplastic therapy. Early identification and man-agement of oral complications are essential for maintaining treatment schedules, re-ducing morbidity, and preserving patients’ quality of life. The inclusion of the dentist within the oncology care team for prevention, diagnosis, and treatment of oral conditions contributes significantly to the success of cancer ther-apy. Telemedicine and e-health applications constitute effective tools for monitoring, early detection of complications, and patient guidance in oral health matters, without requiring immediate hospital visits. Their use improves oral health, supports psycho-logical well-being, and enhances overall quality of life throughout and following can-cer treatment. The present study proposes a structured protocol for supportive oral care in oncological patients, the broader and multicenter application of which may form the basis for the development of comprehensive clinical practice guidelines and protocols, supporting the institutional integration of dental care within the overall oncological treatment plan and contributing to improved quality of life for oncological patients.

ΕΙσαγωγή: Η στοματική κοιλότητα αποτελεί κύριο στόχο της αντινεοπλασματικής θεραπείας και σημαντικό παράγοντα για την επιτυχία της. Οι έντονες, εκτεταμένες στοματικές επιπτώσεις κατά τη διάρκεια και μετά το πέρας των αντινεοπλασματικών θεραπειών έχουν αναγνωριστεί διεθνώς. Βλεννογονίτιδα, μυκητιάσεις, ερπητικές και βακτηριακές λοιμώξεις, ξηροστομία, δυσφαγία, δυσκαταποσία, οστεονέκρωση γνάθων, που εμφανίζονται κατά την διάρκεια και μετά την ολοκλήρωση του προγράμματος των θεραπειών υποβαθμίζουν την ποιότητα ζωής και της στοματικής υγείας των ογκολογικών ασθενών. Η Παγκόσμια Οδοντιατρική Ομοσπονδία (FDI) και η ογκολογική κοινότητα σήμερα θεωρούν τη φροντίδα του στόματος του ογκολογικού ασθενή «επείγουσα ανάγκη» και πρόβλημα δημόσιας υγείας και διοργανώνουν προγράμματα με τη συμμετοχή Οδοντιάτρων, Ογκολόγων, Νοσηλευτών και άλλων επαγγελματιών υγείας. Η συμμετοχή του Οδοντιάτρου στην ογκολογική ομάδα, σε όλες τις φάσεις αντιμετώπισης του ασθενούς είναι απαραίτητη και συμβάλλει στην αυξημένη επιτυχία του θεραπευτικού αποτελέσματος και στη διατήρηση της ποιότητας ζωής του ασθενούς. Η ποσοτική και ποιοτική μεταβολή της χλωρίδας του στόματος και η ανάπτυξη τοπικών λοιμώξεων υποδηλώνει το σημαντικό ρόλο της στοματικής κοιλότητας στην ανάπτυξη συστηματικών επιπλοκών κατά τη διάρκεια της αντινεοπλασματικής θεραπείας, καθώς και την ανάγκη εγρήγορσης και συνεχούς παρακολούθησης του στόματος. Οι επιπλοκές αυτές όχι μόνο μειώνουν την ποιότητα ζωής των ασθενών, αλλά μπορούν επίσης να καθυστερήσουν ή να περιορίσουν την αποτελεσματικότητα της ογκολογικής θεραπείας. Σύμφωνα με διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες, όπως αυτές της MASCC/ISOO για τη διαχείριση της στοματικής υγείας και της European Oral Care in Cancer Group (EOCC), η προληπτική οδοντιατρική παρέμβαση αποτελεί αναγκαίο στοιχείο της ογκολογικής φροντίδας. Στην Ελλάδα, αν και υπάρχουν κατευθυντήριες οδηγίες από επιστημονικές εταιρείες, όπως η HeSHNO (Hellenic Society of Head & Neck Oncology), η εφαρμογή συστηματικών πρωτοκόλλων στοματικής φροντίδας στα νοσοκομεία είναι ακόμα περιορισμένη. Η ενσωμάτωση του ειδικού οδοντιάτρου στην ογκολογική ομάδα θα καλύψει αυτό το κενό, προσφέροντας εξατομικευμένη και επιστημονικά τεκμηριωμένη φροντίδα. Επιπροσθέτως, η παρακολούθηση των ασθενών μετά την ολοκλήρωση της αντινεοπλασματικής θεραπείας, παραμένει κρίσιμη. Φαίνεται πως οι εφαρμογές e-health εξασφαλίζουν δυνητική συνεχόμενη παρακολούθηση εξ’ αποστάσεως σε ασθενείς με χρόνια νοσήματα και ειδικότερα στους ογκολογικούς ασθενείς με αποτέλεσμα τη μείωση του άγχους, τη πρώιμη διάγνωση στοματικών επιπλοκών από την αντινεοπλασματική θεραπεία και την αυξημένη επιτυχία στο θεραπευτικό αποτέλεσμα. Ως εκ τούτου, οι προσπάθειες για τη μείωση των παραγόντων κινδύνου και την προώθηση της έγκαιρης ανίχνευσης είναι κρίσιμες και αναγκαίες. Επομένως, η στοματική υγεία αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ολιστικής φροντίδας των ογκολογικών ασθενών και η μακροχρόνια παρακολούθηση διασφαλίζει την έγκαιρη αντιμετώπιση προβλημάτων που μπορεί να επηρεάσουν την ποιότητα ζωής ή την ασφάλεια του ασθενούς. Σκοπός: Οι στόχοι της παρούσας μελέτης ήταν: Η πολυεπίπεδη διερεύνηση της συμβολής μιας ολοκληρωμένης οδοντιατρικής παρέμβασης, η οποία συνδύαζε δια ζώσης αξιολόγηση και παρακολούθηση μέσω εφαρμογών τηλεϊατρικής/e-health, στη στοματική υγεία και την ποιότητα ζωής ασθενών με συμπαγείς όγκους κατά τη διάρκεια και μετά το πέρας της αντινεοπλασματικής τους θεραπείας. Η μελέτη επιδίωξε να αποτιμήσει την αποτελεσματικότητα της παρέμβασης σε σύγκριση με τη συνήθη κλινική πρακτική που ακολουθείται στις ογκολογικές μονάδες, τόσο ως προς την πρόληψη και αντιμετώπιση στοματικών επιπλοκών όσο και ως προς τη βελτίωση της καθημερινής λειτουργικότητας και ψυχολογικής ευεξίας των ασθενών. Η μελέτη αποσκοπούσε επίσης στη διαχρονική εκτίμηση των κλινικών επιπτώσεων των αντινεοπλασματικών θεραπειών στο στοματικό βλεννογόνο, στον βαθμό στοματικής τοξικότητας και στη συνολική επιβάρυνση της στοματικής υγείας. Παράλληλα, η έρευνα στόχευσε στη διερεύνηση των μεταβολών στις καθημερινές συνήθειες και στον τρόπο ζωής των ασθενών κατά την πορεία της θεραπείας, καθώς και στη συστηματική αποτύπωση των επιδημιολογικών δεδομένων που αφορούν το επίπεδο νόσησης και την ανταπόκριση των ασθενών. Επιπλέον, εξετάστηκε η έκταση και ο τρόπος χρήσης υπηρεσιών τηλεϊατρικής για τη διαχείριση της στοματικής υγείας, με σκοπό την αξιολόγηση της αποδοχής, της προσβασιμότητας και της λειτουργικότητάς τους ως μέσων υποστήριξης και ενίσχυσης της θεραπευτικής συνέχειας. Τέλος, τεκμηριώθηκε η συσχέτιση της ποιότητας ζωής και της ψυχολογικής ευεξίας των ασθενών με την εφαρμογή της ολοκληρωμένης οδοντιατρικής παρέμβασης και την σύγχρονη και ασύγχρονη παρακολούθηση μέσω τηλεϊατρικής, καθώς και η ανάδειξη δημογραφικών και συμπεριφορικών παραγόντων που μπορούν να συμβάλλουν στη διαμόρφωση στοχευμένων πολιτικών υγείας για τη βελτίωση της φροντίδας και της ποιότητας ζωής των ογκολογικών ασθενών. Μεθοδολογία: Η παρούσα μελέτη είναι τυχαιοποιημένη προοπτική συγκριτική μελέτη παρέμβασης στην οποία χρησιμοποιήθηκαν κλίμακες μέτρησης για τη συλλογή και πολλαπλές μέθοδοι ανάλυσης δεδομένων. Η μελέτη πραγματοποιήθηκε στη Β’ και Γ’ Ογκολογική Κλινική του Ογκολογικού Νοσοκομείου Κηφισιάς όπως και στα εξωτερικά ιατρεία του Νοσοκομείου, όπου και έγιναν οι κλινικές και ακτινογραφικές οδοντιατρικές εξετάσεις και επανεξετάσεις των ασθενών, κατά το χρονικό διάστημα που μεσολάβησε από τον Μάρτιο του 2022 μέχρι το Νοέμβριο του 2023, με 3 κλινικές και ακτινογραφικές αξιολογήσεις στοματικής υγείας και ποιότητας ζωής. Το δείγμα της μελέτης αποτέλεσαν 105 ασθενείς με συμπαγή όγκο μαστού, πνεύμονα και παχέος εντέρου οι οποίοι προσέρχονταν για πρώτη φορά για χημειοθεραπεία ή συνδυαστική θεραπεία για την αντιμετώπιση της παρούσας νόσου, με συγκεκριμένο προγραμματισμένο πρωτόκολλο θεραπειών. Η επιλογή των ασθενών έγινε με τα εξής κριτήρια: να είναι ενήλικες, να είναι ασθενείς με ιστολογικά τεκμηριωμένη διάγνωση συμπαγούς όγκου, να μην έχουν λάβει χημειοθεραπεία στο παρελθόν, να έχουν κατάσταση γενικής υγείας που να επιτρέπει τη συμμετοχή τους στη μελέτη (ECOG 0-2), να κατανοούν και να μιλούν καλά Ελληνικά ώστε να μπορούν να συναινούν για να συμμετέχουν στη μελέτη, να έχουν εντόπιση συμπαγούς όγκου σε μαστό, πνεύμονα, παχύ έντερο και να έχουν βασικές γνώσεις χρήσης smartphone ή/και υπολογιστή ή να μένουν μόνιμα με άτομο που έχει γνώση χρήσης smartphone ή/και υπολογιστή. Στους ασθενείς της ομάδας ελέγχου, ακολουθήθηκε η συνήθης πρακτική της ογκολογικής μονάδας και έλαβαν σύσταση για επίσκεψη στον οδοντίατρο πριν την έναρξη της θεραπείας τους ενώ επέλεξαν οι ίδιοι την θεραπευτική τους πορεία. Στους ασθενείς της ομάδας παρέμβασης, εφαρμόστηκε από την ερευνήτρια δομημένη εξατομικευμένη παρέμβαση διαχείρισης της στοματικής υγείας και φροντίδας τους με δια ζώσης κλινική και ακτινογραφική εξέταση στην αρχή, στο μέσον και στο τέλος της αντινεοπλασματικής θεραπείας τους, καθώς και με σύγχρονη και ασύγχρονη παρακολούθηση μέσω ηλεκτρονικής πλατφόρμας στα ενδιάμεσα χρονικά διαστήματα μεταξύ των δια ζώσης κλινικών αξιολογήσεων. Έγινε προγραμματισμός της αντιμετώπισης των ήδη υπαρχόντων προβλημάτων στη στοματική τους κοιλότητα στην αρχή της θεραπείας τους, δόθηκαν οδηγίες για την εγγραφή τους στην ηλεκτρονική πλατφόρμα και εκπαιδεύτηκαν από την ερευνήτρια ώστε να αναφέρουν άμεσα πιθανά προβλήματα στη στοματική τους κοιλότητα. Αποτελέσματα: Η τηλεϊατρική βελτίωσε σημαντικά την ψυχολογική κατάσταση, τη στοματική υγεία και τη συμπεριφορά στοματικής φροντίδας των ογκολογικών ασθενών σε σύγκριση με την ομάδα οδηγιών. Οι συγκριτικές αναλύσεις έδειξαν σημαντική υπεροχή της ομάδας τηλεϊατρικής σε πολλαπλούς τομείς σε σύγκριση με την ομάδα οδηγιών. Συγκεκριμένα: α) Ψυχολογική κατάσταση: Ο δείκτης HADS άγχος μειώθηκε σημαντικά στη μέση και στο τέλος της θεραπείας στην ομάδα τηλεϊατρικής, ενώ στην ομάδα οδηγιών υπήρξε μείωση μόνο σε σχέση με το baseline. Ο δείκτης HADS κατάθλιψη παρουσίασε σημαντική μείωση μόνο στην ομάδα τηλεϊατρικής στο τέλος της θεραπείας. β) Στοματική υγεία: Στη μέση και στο τέλος της θεραπείας, η ομάδα τηλεϊατρικής εμφάνισε μικρότερα ποσοστά στοματικών αλλοιώσεων, αιμορραγίας ούλων, ουλίτιδας, τερηδόνας και περιοδοντίτιδας σε σύγκριση με την ομάδα οδηγιών. γ) Συμπεριφορά στοματικής φροντίδας: Η συχνότητα βουρτσίσματος ήταν σημαντικά υψηλότερη στην ομάδα τηλεϊατρικής καθ’ όλη τη διάρκεια της θεραπείας. δ) Δείκτες στοματικής λειτουργίας και ποιότητας ζωής: Η ομάδα Τηλεϊατρικής παρουσίασε σημαντική βελτίωση στους δείκτες πόνου, ξηροστομίας και δυσκολίας στη λήψη τροφής (EORTC OH15), καθώς και στη λειτουργικότητα, στη γενική υγεία και στη διαχείριση συμπτωμάτων (EORTC C30), τόσο στη μέση όσο και στο τέλος της θεραπείας. Σημειώνεται πως όλες οι στατιστικές αναλύσεις των αποτελεσμάτων πραγματοποιήθηκαν με το στατιστικό πακέτο SPSS vr 21.00. Όλα τα τεστ είναι διπλής κατεύθυνσης (two-sided).Η τιμή p-value <0.05 καθορίσθηκε σαν επίπεδο στατιστικά σημαντικού αποτελέσματος. Συνολικά, τα αποτελέσματα δείχνουν ότι η τηλεϊατρική αποτελεί αποτελεσματικό μέσο υποστήριξης των ογκολογικών ασθενών, βελτιώνοντας την ψυχολογική τους κατάσταση, τη στοματική υγεία και τη συνολική ποιότητα ζωής κατά τη διάρκεια και μετά το πέρας της αντικαρκινικής θεραπείας. Συμπεράσματα: Η στοματική υγεία αποτελεί κρίσιμο κομμάτι της συνολικής υγείας, καθώς μοιράζεται κοινούς αιτιολογικούς μηχανισμούς με συστηματικά νοσήματα και επηρεάζεται αμφίδρομα από αυτά. Οι ποσοτικές και ποιοτικές αλλαγές της στοματικής χλωρίδας και η εμφάνιση τοπικών λοιμώξεων υπογραμμίζουν τον σημαντικό ρόλο της στοματικής κοιλότητας στην πρόληψη συστηματικών επιπλοκών κατά τη διάρκεια αντινεοπλασματικής θεραπείας. Η έγκαιρη αναγνώριση και αντιμετώπιση των στοματικών επιπλοκών είναι απαραίτητη για τη συνέχιση της θεραπείας σύμφωνα με τον προγραμματισμό, τη μείωση της νοσηρότητας και τη διατήρηση της ποιότητας ζωής των ασθενών. Η συμμετοχή του οδοντιάτρου στην ογκολογική ομάδα, με σκοπό την πρόληψη, την διάγνωση και την θεραπεία των προβλημάτων του στόματος, συμβάλλει στην επιτυχία της αντικαρκινικής θεραπείας. Η Τηλεϊατρική και οι εφαρμογές e-Health αποτελούν αποτελεσματικά εργαλεία για την παρακολούθηση, την έγκαιρη αναγνώριση των επιπλοκών και την καθοδήγηση των ασθενών σε θέματα στοματικής υγείας, χωρίς να απαιτείται άμεσα επίσκεψη στο νοσοκομείο. Η χρήση τους βελτιώνει τη στοματική υγεία, υποστηρίζει την ψυχολογική ευεξία και ενισχύει συνολικά την ποιότητα ζωής των ογκολογικών ασθενών καθ’ όλη τη διάρκεια και μετά την ολοκλήρωση της θεραπείας. Η παρούσα έρευνα προτείνει ένα δομημένο πρωτόκολλο υποστηρικτικής στοματικής φροντίδας ογκολογικών ασθενών, η εφαρμογή του οποίου σε ευρύτερους και πολυκεντρικούς πληθυσμούς μπορεί να αποτελέσει τη βάση για τη διαμόρφωση ολοκληρωμένων κατευθυντήριων οδηγιών και πρωτοκόλλων κλινικής πρακτικής, συμβάλλοντας στη θεσμική ενσωμάτωση της οδοντιατρικής φροντίδας στο συνολικό ογκολογικό πλάνο και στη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ογκολογικών ασθενών.