Critical social theory and the politics of muslim subjectivity

Abstract

The thesis looks at the ways ‘Islam’ is constructed as a subject of analysis within critical social theory and as an effect of poststructuralist analytics. An important change in the accounts of ‘Islam’ has been taking place since the postmodern turn. This change is three-fold: methodologically, there is a considerable shift in the analytical categories deployed, from the modernist and largely materialist accounts of Islam to the more recent postmodern focus on subjectivities. Politically, there is a significant turn towards more positive accounts of the politicisation of religion as ‘politically progressive’ or even as radically Left (anti-hegemonic, anti-imperialist, anticolonialist and so on). Epistemologically, these changes sustain a more general claim for the provincialisation of secular social science and for the equal consideration of postsecular (religious) modalities of knowledge. These accounts of Islam enable the emergence of a discourse of Muslim subjectivity with special focus on its oppression by the dominant ideology of secularism and its need of recognition as a legitimate, public cum political identity. The thesis engages primarily with the manifestations of this discourse and its significance for critical social theory, and secondly with the way it has shaped political sensibilities in relation to religious, in general, and Muslim subjectivities in particular. To do so, the thesis looks at the way the politics of Muslim subjectivity are debated within the rationale of the new ‘reflexive’ disciplines and fields, i.e. feminism, postcolonialism and multiculturalism, engages with the theoretical contradictions and political implications of such approaches and questions their tendency to see Muslim political subjectivity as ‘critical’, ‘resisting’ or ‘progressive’.

Η διατριβή εξετάζει τους τρόπους με τους οποίους το «Ισλάμ» κατασκευάζεται ως αντικείμενο ανάλυσης στο πλαίσιο της κριτικής κοινωνικής θεωρίας και ως αποτέλεσμα μεταδομιστικών αναλυτικών προσεγγίσεων. Μια σημαντική μεταβολή στις ερμηνείες του «Ισλάμ» συντελείται από τη μεταμοντέρνα στροφή και εξής. Η μεταβολή αυτή είναι τριπλή: σε μεθοδολογικό επίπεδο, παρατηρείται μια αξιοσημείωτη μετατόπιση στις αναλυτικές κατηγορίες που χρησιμοποιούνται, από τις μοντερνιστικές και σε μεγάλο βαθμό υλιστικές προσεγγίσεις του Ισλάμ προς τη νεότερη μεταμοντέρνα εστίαση στις υποκειμενικότητες. Σε πολιτικό επίπεδο, παρατηρείται μια σημαντική στροφή προς πιο θετικές ερμηνείες της πολιτικοποίησης της θρησκείας ως «πολιτικά προοδευτικής» ή ακόμη και ριζοσπαστικά Αριστερής (αντιηγεμονικής, αντιιμπεριαλιστικής, αντιαποικιακής κ.ο.κ.). Σε επιστημολογικό επίπεδο, αυτές οι μεταβολές υποστηρίζουν ένα ευρύτερο αίτημα για την επαρχιοποίηση της κοσμικής κοινωνικής επιστήμης και για την ισότιμη αναγνώριση μετακοσμικών (θρησκευτικών) τρόπων γνώσης. Αυτές οι ερμηνείες του Ισλάμ δίνουν τη δυνατότητα ανάδυσης ενός λόγου περί μουσουλμανικής υποκειμενικότητας, με ιδιαίτερη έμφαση στην καταπίεση που ασκεί σε αυτήν η κυρίαρχη ιδεολογία της κοσμικότητας και στην ανάγκη αναγνώρισής της ως νόμιμης, δημόσιας και ταυτόχρονα πολιτικής ταυτότητας. Η διατριβή ασχολείται πρωταρχικά με τις εκφάνσεις αυτού του λόγου και τη σημασία του για την κριτική κοινωνική θεωρία, και δευτερευόντως με τον τρόπο που έχει διαμορφώσει πολιτικές ευαισθησίες σε σχέση με τις θρησκευτικές υποκειμενικότητες εν γένει και τις μουσουλμανικές υποκειμενικότητες ειδικότερα. Προς τον σκοπό αυτόν, η διατριβή εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο η πολιτική της μουσουλμανικής υποκειμενικότητας συζητείται εντός της λογικής των νέων «στοχαστικών» κλάδων και πεδίων — δηλαδή του φεμινισμού, του μεταποικιοκρατισμού και του πολυπολιτισμού — αναμετριέται με τις θεωρητικές αντιφάσεις και τις πολιτικές συνέπειες τέτοιων προσεγγίσεων, και αμφισβητεί την τάση τους να θεωρούν τη μουσουλμανική πολιτική υποκειμενικότητα ως «κριτική», «αντιστασιακή» ή «προοδευτική».