Εργασιακό στρες και επαγγελματική ικανοποίηση εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Γενικής και Ειδικής Αγωγής: ο ρόλος της αυτοαποτελεσματικότητας και της συναισθηματικής νοημοσύνης

Abstract

Teaching is a highly demanding profession, as it is associated with a wide range of challenges, such as repeated curriculum changes, formulation of individualized targetsfor each student, administrative duties, parental meetings and handling diverse classrooms where multicultural learning and discipline must be achieved. In the Greekeducational context, teachers cope with extrinsic sources of occupational stress, mainly related to unplanned organizational reforms, decreased professional autonomy, and ineffective school management. The present study examined the factors influencing occupational stress and their relationship with job satisfaction among primary education teachers working in both special and mainstream school settings. Additionally, the study examined the relationship of teacher self-efficacy, emotional intelligence, life satisfaction and social support with occupational stress and job satisfaction. The sample consisted of 613 teachers employed in primary and secondary schools in Athens and other regions of Greece. The Occupational Stress Scale for teachers (Antoniou et al., 2009), the Teacher Job Satisfaction Scale (TJSS; Pepe et al., 2017), the short version of the Teachers’ Sense of Efficacy Scale (TSES; Tschannen-Moran & Hoy, 2001), the Wong & Law Emotional Intelligence Scale (WLEIS; Wong & Law, 2002), the Copenhagen Psychosocial Questionnaire II (COPSOQ II; Pejtersen et al., 2010), the Riverside Life Satisfaction Scale (RLSS; Margolis et al., 2019), and a demographic questionnaire were administered to the participants. The results of the study indicated that mainstream school teachers reported higher levels of occupational stress and job satisfaction compared to their colleagues in special education. Furthermore, occupational stress was negatively associated with job satisfaction and self-efficacy among primary education teachers. Supervisors’ support, life satisfaction, and student-related job satisfaction were significant predictors of teachers’ occupational stress levels. Structural equation modeling analyses suggested statistically significant relationships between job satisfaction and teacher self-efficacy for both mainstream and special education teachers. Moreover, job satisfaction largely was found to mediate the relationship between occupational stress and self-efficacy. These findings suggest that educational policies aiming to improve teachers' working conditions can guarantee professional growth and mitigate adverse occupational aspects, such as stress. Social support stemming from managers and colleagues could play a key role as a possible buffer of the detrimental effects of organizational settings on teacher self-efficacy. Finally, leadership should create a supportive climate for mainstream and special school teachers in order to reduce occupational stress levels and enhance their psychological well-being.

Το επάγγελμα του εκπαιδευτικού θεωρείται ιδιαίτερα στρεσογόνο, καθώς συνδέεται με ένα ευρύ φάσμα προκλήσεων, όπως οι συνεχείς αλλαγές στα αναλυτικά προγράμματα, η εξατομικευμένη στοχοθεσία, οι διοικητικές υποχρεώσεις, οι γονικές συναντήσεις, καθώς επίσης η διαχείριση ετερογενών τάξεων, όπου απαιτείται η ταυτόχρονη προώθηση της πολυπολιτισμικής μάθησης και της πειθαρχίας. Στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα, το εργασιακό στρες εντείνεται από συνεχείς οργανωτικές μεταρρυθμίσεις, περιορισμένη επαγγελματική αυτονομία και αναποτελεσματική σχολική διοίκηση. Σκοπός της παρούσας έρευνας ήταν η διερεύνηση των παραγόντων εργασιακού στρες των εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης γενικής και ειδικής αγωγής σε σχέση με την επαγγελματική τους ικανοποίηση. Επιπρόσθετα, αναλύθηκε η σχέση της αυτοαποτελεσματικότητας, της συναισθηματικής νοημοσύνης, της ικανοποίησης τη ζωή και της κοινωνικής υποστήριξης των εκπαιδευτικών με το εργασιακό στρες και την επαγγελματική τους ικανοποίηση. Στην έρευνα συμμετείχαν 613 εκπαιδευτικοί Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης που εργάζονται σε διάφορα σχολεία της Αττικής και της Περιφέρειας. Για τις ανάγκες της έρευνας χορηγήθηκαν: Το ερωτηματολόγιο του Εργασιακού Στρες (Antoniou et al., 2009), η Κλίμακα Επαγγελματικής Ικανοποίησης των Εκπαιδευτικών (Teacher Job Satisfaction Scale-TJSS) (Pepe et al., 2017), η σύντομη εκδοχή της Κλίμακας Αυτοαποτελεσματικότητας των Εκπαιδευτικών (Teachers’ Sense of Efficacy Scale-TSES) (Tschannen-Moran & Hoy, 2001), η Κλίμακα Συναισθηματικής Νοημοσύνης των Wong και Law (Wong & Law Emotional Intelligence Scale-WLEIS) (Wong & Law, 2002), η δεύτερη εκδοχή του Ψυχοκοινωνικού Ερωτηματολογίου τηςΚοπεγχάγης (Copenhagen Psychosocial Questionnaire-COPSOQ II) (Pejtersen et al., 2010), η Κλίμακα Ικανοποίησης από τη Ζωή του Riverside (The Riverside Life Satisfaction Scale-RLSS) (Margolis et al., 2019) και ένα ερωτηματολόγιο δημογραφικών στοιχείων. Σύμφωνα με τα αποτέλεσματα της έρευνας, οι εκπαιδευτικοίγενικής αγωγής εμφάνισαν υψηλότερα επίπεδα εργασιακού στρες και επαγγελματικής ικανοποίησης συγκριτικά με τους συναδέλφους τους που εργάζονται στην ειδική αγωγή. Επιπρόσθετα, διαπιστώθηκε η αρνητική συσχέτιση του εργασιακού στρες με την επαγγελματική ικανοποίηση και την αυτοαποτελεσματικότητα των εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Η υποστήριξη από τους προϊσταμένους, η ικανοποίηση από τη ζωή και η επαγγελματική ικανοποίηση από τους μαθητές προέβλεψαν τα επίπεδα εργασιακού στρες των εκπαιδευτικών της έρευνας. Το μοντέλο δομικών εξισώσεων (SEM) ανέδειξε στατιστικά σημαντικές σχέσεις μεταξύ επαγγελματικής ικανοποίησης και αυτοαποτελεσματικότητας των εκπαιδευτικών, ενώ η επαγγελματική ικανοποίηση αποτέλεσε βασικό διαμεσολαβητικό παράγοντα στη σχέση ανάμεσα στο εργασιακό στρες και την αυτοαποτελεσματικότητα. Τα αποτελέσματα της έρευνας υποδεικνύουν ότι οι εκπαιδευτικές πολιτικές για τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας των εκπαιδευτικών μπορούν να συμβάλουν στην επαγγελματική τους ανάπτυξη και τον περιορισμό αρνητικών επαγγελματικών φαινομένων. Επιπλέον, η υποστήριξη από τη διοίκηση και τους συναδέλφους μπορεί να ενισχύσει την αυτοαποτελεσματικότητα των εκπαιδευτικών. Τέλος, η εκπαιδευτική ηγεσία οφείλει να καλλιεργεί ένα υποστηρικτικό κλίμα, με στόχο τη μείωση του εργασιακού στρες και την ενίσχυση της ψυχολογικής ευημερίας των εκπαιδευτικών γενικής και ειδικής αγωγής.