Μητροπολίτης Σταυρουπόλεως Μάξιμος: τελευταίος Σχολάρχης της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης (1955-1991): βιογραφία, εργογραφία, σχολαρχία

Abstract

This thesis examines the personality of Metropolitan Maximos of Stavroupolis, the last Head of the Theological School of Chalki, during the years 1955-1991, examining in parallel the various aspects of his ministry, as well as his extant works.The main part of this research work is structured into four distinct chapters. The first of these presents the biography of Maximos of Stavropolis, his birth in Lesbos, the relocation of his family to Constantinople, his encyclical studies, his seven-year study at the Theological School of Halki, his entry into the holy clergy, his higher studies in Louvain, Belgium and his specialization in the fields of Philosophy and Psychology, his recruitment as Professor and his appointment to the Scholarship of the Theological School, his election as Metropolitan of Stavropol, his role in the patriarchal election of 1972, his course as Hierarch until his death in 1991, and the preservation of his memory at the Theological School of Halki. Subsequently, the second chapter focuses specifically on Maximos' presence as Professor and Head of School in Chalki, examining his appointment to the Chair of Philosophy, his teaching of the courses of History of Philosophy, Philosophical Ethics and Christian Ethics, based on unpublished notes that he had compiled himself and that reflected his philosophical perceptions, as well as his personal concerns, while at the same time studying the influences that he himself received during the writing of these unpublished treatises from former Professors of Chalki, from his Professors in Louvain, but also from his personal study of Greek and foreign bibliography. After examining his supervision of the preparation of students' theses and his appointment to the School of Theology, an attempt is made to study from every angle the exercise of his managerial duties with emphasis on the fields of (a) the administration of the School, (b) the raising of the level of studies in it, (c) its building upgrade, (d) the Presidency of the Faculty Association, as the highest advisory body of the Patriarchate, (e) the reception of high-ranking visitors with an inter-Orthodox or inter-Christian imprint, (f) higher studies and the rehabilitation of the School's graduates and (g) the cultivation of relations with other scientific or academic bodies or with Orthodox Autocephalous or other Christian Churches.The next -third- chapter focuses on examining the presence of Maximos, as a cleric, outside the School, in four sections, distinguished according to their field of interest: (a) inter-Christian relations, Maximos's relevant perceptions, but also his action for the cultivation of dialogue between Christian Churches and Confessions; (b) inter-Orthodox relations and the position of the Ecumenical Patriarchate, as an "Ecumenical Chair", among the local Orthodox Autocephalous Churches, with particular emphasis on his own contribution in the field of preparation of the Holy and Great Council, which was of major importance for the Patriarchate at that time, but also in the relations between the Churches of Constantinople and Moscow; (c) his participation in the administration of the Patriarchate, as a permanent member of the Holy and Sacred Council, a member or Chairman of several Synodal Committees, as well as Chairman or member of many missions of the Patriarchate abroad (Church of Greece, Crete, Dodecanese, Germany, America, Australia); (d) his contribution to the course of Athonite affairs, as Chairman, for a number of years, of the Synodal Committee on Mount Athos, as well as of five Patriarchal Exarchates on Mount Athos, with the aim of resolving the problems of the Athonite State, confirming and strengthening its ties with the Mother Church of Constantinople, restoring the coenobitic system in the organization of the Monasteries, resolving disagreements with the political administration of Mount Athos and addressing the major problems of Zealotism and the Monastery of Esphigmenou. The fourth chapter of the work presents, after some introductory remarks, an analytical work of Maximos, divided into four categories: (a) the speeches and speeches that he delivered on various occasions, (b) his studies of all kinds (including his relevant student texts) and his course notes, (c) his various administrative documents, concerning both his service in the Theological School and his ministry outside of it, and finally (d) his various letters, of a service or more personal nature, addressed to Orthodox and heterodox clergy, Primates of Churches, academics, Professors, political figures, students, friends and relatives. A brief assessment of Maximus's overall work follows, highlighting some of their basic textual characteristics, but also emphasizing their usefulness as primary sources of ecclesiastical history of the period.After recording the conclusions of the work, a short text by Maximus is published as an Appendix, in complete form, under the title "Newer Philosophy", which, as noted in the relevant introductory note of the candidate, constituted a body of notes during the teaching, by Maximus of Stavroupolis, of the corresponding section of the History of Philosophy course. The present text, written in 1965, constitutes, according to the candidate, a representative sample of Maximos' relationship with his sources and with the influences he received during the teaching of Philosophy and Ethics by V. Antoniadis, a former Professor in Chalki, also demonstrating the deviations of the former from the published systematic works of the latter. A short Photographic Appendix follows, where documents related to Maximos's admission, studies, graduation and ministry in it are published, from the Archives of the Theological School of Chalki, while the work concludes with the recording of the archival Sources and the Bibliography, which served in the writing of the thesis.

Η παρούσα διατριβή μελετά την προσωπικότητα του Μητροπολίτη Σταυρουπόλεως Μαξίμου, τελευταίου Σχολάρχη της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης, κατά τα έτη 1955-1991, εξετάζοντας παραλλήλως τις διάφορες πτυχές της διακονίας του, αλλά και την μέχρι σήμερα σωζόμενη εργογραφία του. Το κύριο μέρος της παρούσας ερευνητικής εργασίας διαρθρώνεται σε τέσσερα διακριτά κεφάλαια. Στο πρώτο εξ αυτών παρατίθεται η βιογραφία του Σταυρουπόλεως Μαξίμου, η γέννησή του στην Λέσβο, η μετεγκατάσταση της οικογένειάς του στην Κωνσταντινούπολη, οι εγκύκλιες σπουδές του, η επταετής φοίτησή του στην Θεολογική Σχολή της Χάλκης, η ένταξή του στον ιερό κλήρο, η πραγματοποίηση ανωτέρων σπουδών στην Λουβαίν του Βελγίου και η ειδίκευσή του στους τομείς της Φιλοσοφίας και της Ψυχολογίας, η πρόσληψή του ως Καθηγητού και ο διορισμός του στην Σχολαρχία της Θεολογικής Σχολής, η εκλογή του σε Μητροπολίτη Σταυρουπόλεως, ο ρόλος του στην πατριαρχική εκλογή του 1972, η πορεία του ως Ιεράρχου μέχρι τον θάνατό του, το 1991, και η διατήρηση της μνήμης του στην Θεολογική Σχολή της Χάλκης. Ακολούθως, το δεύτερο κεφάλαιο εστιάζει ειδικά στην παρουσία του Μαξίμου ως Καθηγητού και Σχολάρχου στην Χάλκη, εξετάζοντας τον διορισμό του στην έδρα της Φιλοσοφίας, την διδασκαλία από τον ίδιο των μαθημάτων της Ιστορίας της Φιλοσοφίας, της Φιλοσοφικής Ηθικής και της Χριστιανικής Ηθικής, βάσει ανεκδότων σημειώσεων που είχε καταρτίσει ο ίδιος και απηχούσαν τις φιλοσοφικές του αντιλήψεις, αλλά και τους προσωπικούς προβληματισμούς του, ενώ μελετώνται παραλλήλως οι επιδράσεις που δέχθηκε ο ίδιος κατά την σύνταξη των αδημοσίευτων αυτών πραγματειών του από παλαιούς Καθηγητές της Χάλκης, από τους Καθηγητές του στην Λουβαίν, αλλά και από την προσωπική μελέτη της ελληνικής και ξένης βιβλιογραφίας. Μετά την εξέταση της επίβλεψης από τον ίδιο της εκπόνησης επί πτυχίω διατριβών σπουδαστών και του διορισμού του στην Σχολαρχία της Θεολογικής Σχολής, επιχειρείται η από κάθε άποψη μελέτη της άσκησης των διευθυντικών του καθηκόντων με έμφαση στα πεδία (α) της διοίκησης της Σχολής, (β) της εξύψωσης του επιπέδου των σπουδών σε αυτήν, (γ) της κτηριακής αναβάθμισής της, (δ) της Προεδρίας του Καθηγητικού Συλλόγου, ως ανώτατου συμβουλευτικού οργάνου του Πατριαρχείου, (ε) της υποδοχής υψηλών επισκεπτών με διορθόδοξο ή διαχριστιανικό αποτύπωμα, (στ) των ανωτέρων σπουδών και της αποκατάστασης των αποφοίτων της Σχολής και (ζ) της καλλιέργειας σχέσεων με άλλους επιστημονικούς ή ακαδημαϊκούς φορείς ή με Ορθόδοξες Αυτοκέφαλες ή άλλες Χριστιανικές Εκκλησίες. Το επόμενο -τρίτο- κεφάλαιο επικεντρώνεται στην εξέταση της παρουσίας του Μαξίμου, ως κληρικού, εκτός της Σχολής, σε τέσσερεις ενότητες, διακρινόμενες ως προς το πεδίο ενδιαφέροντός τους: (α) τις διαχριστιανικές σχέσεις, τις σχετικές αντιλήψεις του Μαξίμου, αλλά και την δράση του για την καλλιέργεια του διαλόγου μεταξύ των χριστιανικών Εκκλησιών και Ομολογίων· (β) τις διορθόδοξες σχέσεις και την θέση του Οικουμενικού Πατριαρχείου, ως «Οικουμενικής Καθέδρας», μεταξύ των κατά τόπους Ορθοδόξων Αυτοκεφάλων Εκκλησιών, με ιδιαίτερη έμφαση στη συμβολή του ίδιου στο πεδίο της προπαρασκευής της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου, που είχε τότε μείζονα σημασία για το Πατριαρχείο, αλλά και στις σχέσεις των Εκκλησιών Κωνσταντινουπόλεως και Μόσχας· (γ) την συμμετοχή του στην διοίκηση του Πατριαρχείου, ως μονίμου μέλους της Αγίας και Ιεράς Συνόδου, μέλους ή Προέδρου αρκετών Συνοδικών Επιτροπών, αλλά και ως Προέδρου ή μέλους πολλών αποστολών του Πατριαρχείου στο Εξωτερικό (Εκκλησία της Ελλάδος, Κρήτη, Δωδεκάνησα, Γερμανία, Αμερική, Αυστραλία)· (δ) την συμβολή του στην πορεία των αγιορειτικών πραγμάτων, ως Προέδρου, επί σειρά ετών, της επί του Αγίου Όρους Συνοδικής Επιτροπής, αλλά και πέντε Πατριαρχικών Εξαρχιών στο Άγιον Όρος, με στόχο την επίλυση προβλημάτων της Αθωνικής Πολιτείας, την επιβεβαίωση και ισχυροποίηση των δεσμών της με την Μητέρα Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως, την επαναφορά του κοινοβιακού συστήματος στην οργάνωση των Μονών, την επίλυση διαφωνιών με την πολιτική διοίκηση του Αγίου Όρους και την αντιμετώπιση των μειζόνων προβλημάτων του ζηλωτισμού και της Μονής Εσφιγμένου. Στο τέταρτο κεφάλαιο της εργασίας παρατίθεται, μετά από ορισμένες εισαγωγικές παρατηρήσεις, μία αναλυτική εργογραφία του Μαξίμου, κεχωρισμένη ειδολογικώς σε τέσσερεις κατηγορίες, (α) τους λόγους και ομιλίες που εκφώνησε ο ίδιος σε διάφορες περιστάσεις, (β) τις πάσης φύσεως μελέτες του (συμπεριλαμβανομένων των σχετικών φοιτητικών του κειμένων) και τις σημειώσεις των μαθημάτων του, (γ) τα ποικίλα διοικητικά έγγραφά του, αφορώντα τόσο την υπηρεσία του στην Θεολογική Σχολή, όσο και την εκτός αυτής διακονία του, και τέλος (δ) τις διάφορες επιστολές του, υπηρεσιακής ή πιο προσωπικής φύσεως, με παραλήπτες ορθοδόξους και ετεροδόξους κληρικούς, Προκαθημένους Εκκλησιών, ακαδημαϊκούς, Καθηγητές, πολιτικά πρόσωπα, μαθητές, φίλους και οικείους του. Ακολουθεί μία συνοπτική αποτίμηση της συνολικής εργογραφίας του Μαξίμου, με επισήμανση ορισμένων βασικών κειμενικών χαρακτηριστικών τους, αλλά και με έμφαση στην χρησιμότητά τους ως πρωτογενών πηγών εκκλησιαστικής ιστορίας της περιόδου. Μετά την καταγραφή των συμπερασμάτων της εργασίας, δημοσιεύεται ως Παράρτημα, σε ολοκληρωμένη μορφή, ένα σύντομο κείμενο του Μαξίμου, υπό τον τίτλο «Νεωτέρα Φιλοσοφία», το οποίο, όπως επισημαίνεται στο σχετικό εισαγωγικό σημείωμα του υποψηφίου, αποτελούσε σώμα σημειώσεων κατά την διδασκαλία, από τον Σταυρουπόλεως Μάξιμο, του αντιστοίχου τμήματος του μαθήματος της Ιστορίας της Φιλοσοφίας. Το παρόν κείμενο, γραμμένο το 1965, αποτελεί, σύμφωνα με τον υποψήφιο, αντιπροσωπευτικό δείγμα της σχέσης του Μαξίμου με τις πηγές του και με τις επιδράσεις που δέχθηκε ο ίδιος κατά την διδασκαλία της Φιλοσοφίας και της Ηθικής από τον Β. Αντωνιάδη, παλαιό Καθηγητή στην Χάλκη, καταδεικνύοντας και τις αποκλίσεις του πρώτου από τα εκδεδομένα συστηματικά έργα του δευτέρου. Έπεται ένα σύντομο Φωτογραφικό Παράρτημα, όπου δημοσιεύονται, από το Αρχείο της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης, τεκμήρια σχετιζόμενα με την εισαγωγή, τις σπουδές, την αποφοίτηση και την διακονία του Μαξίμου σε αυτήν, ενώ η εργασία κατακλείεται με την καταγραφή των αρχειακών Πηγών και της Βιβλιογραφίας, που χρησίμευσε κατά την σύνταξή της διατριβής.