Πολυεπίπεδες διεργασίες συγκρότησης του νοήματος ζωής: η προβληματική των τεσσάρων επιπέδων κοινωνιοψυχολογικής ανάλυσης

Abstract

Theoretical and empirical explorations of how individuals construct meaning in life have long stood at the core of psychological inquiry, serving also as a foundation for socio-psychological reflection within the broader intellectual and philosophical landscape shaped by existentialism since the early twentieth century. Building upon this tradition, the present dissertation undertakes a structural and practical integration of the four levels of socio-psychological analysis (intraindividual, interpersonal, positional, and ideological) to examine the multidimensional paths of thought through which the social subject constructs, negotiates, and defines the signifier “meaning.” Given that the research questions revolve around the integrative use of the four levels of social-psychological analysis, the empirical implementation of the present investigation is articulated through a multi-methodological framework, which allows for the investigation of the dynamic interplay among intra-individual, interpersonal, intergroup, and ideological processes. The first correlational study (N = 400) revealed distinct constellations of meaning-related orientations, with each constellation embodying alternative interpretations of social order and different modalities of self-expression in private and collective contexts. The second correlational study (N = 459) expanded this inquiry through a broadened operationalization of the four analytical levels, allowing for a more fine-grained mapping of the determinants that support, guide and negotiate meaning in life. The two experimental studies that followed constituted a productive and dynamic operationalization of the intersubjective problematics central to the socio-psychological gaze, working in explicit complementarity. In the first experimental study (N = 195), meaning in life was treated as a dependent outcome shaped by exposure to lyrical stimuli conveying contrasting worldview framings of the individual–society relationship. The interpretive openness of art, understood as an existential rather than merely aesthetic stimulus, emerged as a powerful trigger for meaning-making, facilitating the expression of affective, value-based and ideological positioning. The final experiment (N = 457) translated the values of self-enhancement and interpersonal connectedness into alternative life-plan scenarios, enabling the investigation of how these orientations interact with subjective entitlement as an intra-individual variable, alongside the demographic structuring forces of gender and age across multiple dimensions of the individual’s relationship with the social order. Drawing on the findings from the four empirical studies that sought to operationalize a socio-psychological lens, the negotiation of meaning emerges as a dynamic process of relational constitution and symbolic elaboration, linking the self, others, and the broader social order. Within this theoretical framework, the polarity between self-enhancement and social bonding emerges as a central organizing axis in the social-cognitive processes that mediate the production and configuration of life meaning. Self-enhancement has been found to reinforce the acceptance of the dominant neoliberal ideology, thereby consolidating its moral discourse of autonomy, self-sufficiency, and detachment. Conversely, the elaboration of the enduring ambivalence embodied in the social bonding appeared to propel the social subject toward continual attempts at interpretive invention. This phenomenon manifested as the devising of multiple names for the same phenomenon and the ascription of multiple meanings to the same name. Drawing systematically on the four levels of social-psychological analysis, the present dissertation conceptualizes meaning in life as a multi-level domain of social-psychological inquiry, rather than as a purely intrapersonal construct or an abstract philosophical concern. Instead, meaning in life is framed as a dynamic, socially and historically embedded process, constituted at the intersection of the self, social relations, identities, and the perception of social order.

Η θεωρητική και ερευνητική πλαισίωση των διαδικασιών συγκρότησης νοήματος ζωής υπήρξε διαχρονικό ζητούμενο για την επιστήμη της ψυχολογίας και αφετηρία κοινωνιοψυχολογικών προβληματισμών, εντός του ευρύτερου θεωρητικού και φιλοσοφικού στοχασμού που έθεσε ο υπαρξισμός ήδη από τις αρχές του 20ου αιώνα. Η παρούσα διατριβή επιχειρεί την έμπρακτη διασύνδεση των τεσσάρων επιπέδων κοινωνιοψυχολογικής ανάλυσης (ενδοατομικό, διατομικό, διομαδικό και ιδεολογικό) στην διερεύνηση των πολυδιάστατων διαδρομών σκέψης που διαμορφώνουν και προσδιορίζουν το σημαίνον «νόημα» για το κοινωνικό υποκείμενο. Δεδομένου ότι τα ερευνητικά ερωτήματα περιστρέφονται γύρω από τη συνθετική αξιοποίηση των τεσσάρων επιπέδων κοινωνιοψυχολογικής ανάλυσης, η ερευνητική υλοποίηση της ανωτέρω προβληματικής αρθρώνεται μέσα από ένα πολυμεθοδολογικό πρίσμα, το οποίο επιτρέπει τη διερεύνηση της δυναμικής αλληλεπίδρασης μεταξύ ενδοατομικών, διατομικών, διομαδικών και ιδεολογικών διεργασιών. Στην πρώτη συσχετιστική έρευνα (N = 400), η ταυτοποίηση ομάδων, ως διαφορετικών εκδοχών αναπαραγωγής και πρόσληψης της κοινωνικής τάξης και ως εκφραστών διαφορετικών περιεχομένων του ατομικού και δημόσια κοινωνικού εαυτού, έδειξε ότι η διαδικασία αναζήτησης και συγκρότησης νοήματος είναι μια πολυδιάστατη διεργασία της κοινωνικής σκέψης που συγκροτείται και εκτυλίσσεται στη διασταύρωση των τεσσάρων επιπέδων κοινωνιοψυχολογικής ανάλυσης. Στη δεύτερη συσχετιστική έρευνα (N = 459), της οποία τα ευρήματα λειτούργησαν συμπληρωματικά σε εκείνα της πρώτης, στόχος ήταν η περαιτέρω αποτύπωση πολυεπίπεδων διαστάσεων προσδιορισμού του νοήματος, μέσω του εμπλουτισμού και της επέκτασης της αρχικής εγχειρηματοποίησης των διαφορετικών επιπέδων ανάλυσης. Οι δυο πειραματικοί σχεδιασμοί που ακολούθησαν ήταν αλληλοσυμπληρωματικοί. Στον μεν πρώτο, το νόημα ζωής τοποθετήθηκε σε θέση εξαρτημένης μεταβλητής, ενώ στον δεύτερο εγχειρηματοποιήθηκε ως ανεξάρτητη. Στην πρώτη πειραματική έρευνα (N = 195), στόχος ήταν η διερεύνηση της επιδραστικότητας στίχων ως μοτίβων διαφορετικής κοσμοθεωρητικής πλαισίωσης των σχέσεων ατόμου – κοινωνίας στη συγκρότηση νοήματος, όπου και διερευνήθηκε και αναδείχθηκε ο ρόλος των πρωτογενών και δευτερογενών διαστάσεων της νόησης κατά την επεξεργασία των ερεθισμάτων στη νοηματοδοτική λειτουργία. Στον τελευταίο πειραματικό σχεδιασμό (N = 457), εγχειρηματοποιήθηκαν οι αξίες της αυτοεξύψωσης και των κοινωνικών δεσμών ως σεναρίων ατομικών πλάνων ζωής και διερευνήθηκε η αλληλεπίδραση της πειραματικής μεταβλητής με την υποκειμενική αίσθηση αυτοαπόδοσης δικαιωμάτων και τις δύο βασικότερες δημογραφικές μεταβλητές (φύλο και ηλικία) σε πολυεπίπεδες διαστάσεις τη σχέσης του υποκειμένου με την κοινωνική τάξη. Μέσα από το σύνολο των ευρημάτων των τεσσάρων ερευνών, που αποπειράθηκαν να εγχειρηματοποιήσουν το ιδιαίτερο κοινωνιοψυχολογικό βλέμμα, οι διαπραγματεύσεις περί νοήματος προκύπτουν ως δυναμικές διεργασίες συγκρότησης και επεξεργασίας σχέσεων με τον εαυτό, τους άλλους και την κοινωνική τάξη. Το δίπολο αυτοεξύψωση – κοινωνικοί δεσμοί εμφανίστηκε να επέχει θέση κεντρικής οργανωτικής αρχής στις διεργασίες της κοινωνικής σκέψης που διέπουν την κοινωνική παραγωγή και συγκρότηση του νοήματος ζωής. Η μεν αυτοεξύψωση εμφανίστηκε να ενισχύει την αποδοχή της κυρίαρχης ιδεολογίας του νεοφιλελευθερισμού ενώ η επεξεργασία της διαρκούς αμφιθυμίας που συμβολίζει ο κοινωνικός δεσμός φάνηκε να ωθεί το κοινωνικό υποκείμενο να εφευρίσκει πολλά διαφορετικά ονόματα για το ίδιο πράγμα, εννοώντας πολλά διαφορετικά πράγματα με το ίδιο όνομα. Συνολικά, μέσω της συστηματικής αξιοποίησης των τεσσάρων επιπέδων κοινωνιοψυχολογικής ανάλυσης, η παρούσα διατριβή προσεγγίζει το νόημα ζωής ως ένα πολυεπίπεδο κοινωνιοψυχολογικό πεδίο έρευνας, όχι ως αμιγώς ενδοψυχικό κατασκεύασμα ούτε ως αφηρημένο φιλοσοφικό ζητούμενο, αλλά ως μια δυναμική, κοινωνικά και ιστορικά εγγεγραμμένη διεργασία που συγκροτείται στη διασταύρωση του εαυτού, των σχέσεων, των ταυτοτήτων και του τρόπου πρόσληψης της κοινωνικής τάξης.