Διερεύνηση του ψυχοκοινωνικού προφίλ των ασθενών με ρευματοειδή αρθρίτιδα και ο ρόλος του στη θεραπευτική συμμόρφωση και στην αυτοφροντίδα τους

Abstract

Abstract Introduction: Rheumatoid Arthritis (RA) is a chronic systemic inflammatory disease associated with substantial impairments in functional capacity, quality of life, and long-term daily adaptation. Despite major advances in pharmacological treatment, therapeutic success is not determined solely by biomedical indicators but is strongly influenced by psychosocial factors related to treatment adherence and self-care behaviors. Contemporary approaches to chronic illness increasingly adopt the biopsychosocial model, according to which the experience of disease emerges from the dynamic interaction of biological, psychological, and social dimensions. Within this framework, RA is understood not only as a medical diagnosis but also as a lived experience shaping personal identity, health behavior, and the individual’s relationship with care. Aim: The aim of this doctoral dissertation was to investigate the psychosocial profile of patients with Rheumatoid Arthritis and to examine its role in treatment adherence and self-care within an integrated conceptual framework. The dissertation comprised two research components: (a) the examination of the relationship between personality traits and humor styles and treatment adherence, exploring the mediating role of mental health–related quality of life, and (b) the identification of distinct psychosocial patient profiles using a person-centered analytical approach and their associations with quality-of-life indicators and health behaviors. Methods: A cross-sectional quantitative study was conducted involving 200 adult patients diagnosed with Rheumatoid Arthritis in Greece. Data were collected using validated and reliable psychometric instruments assessing treatment adherence, personality traits, humor styles, and quality of life (physical and mental dimensions). In the first research component, regression analyses and path models were applied to examine direct and indirect relationships among variables. In the second component, Latent Profile Analysis (LPA) was employed to identify distinct psychosocial configurations among patients. Results: Findings indicated that the mental component of quality of life functioned as a key mediating mechanism linking personality characteristics, humor styles, and treatment adherence. Higher levels of neuroticism and self-defeating humor were associated with poorer mental quality of life and reduced adherence, whereas extraversion and self-enhancing humor were indirectly related to higher adherence through improved psychological well-being. The second research component identified four distinct psychosocial patient profiles, which differed significantly in quality of life and treatment behaviors. The adaptive profile demonstrated the highest levels of physical and mental quality of life as well as better therapeutic adherence, supporting the notion that disease management depends on complex psychosocial configurations rather than isolated individual traits. Conclusions: This doctoral dissertation demonstrates that treatment adherence and self-care in Rheumatoid Arthritis represent expressions of psychosocial adaptation rather than simple health behaviors. Mental quality of life emerges as a central mechanism through which personality traits and emotional regulation styles influence patient behavior. The findings support a transition from generalized therapeutic approaches toward personalized models of care integrating psychological assessment, patient empowerment, and interdisciplinary collaboration. Overall, the dissertation contributes to understanding Rheumatoid Arthritis as a dynamic lived experience, highlighting that successful treatment extends beyond disease control to include the preservation of functionality, autonomy, and meaning in life within chronic illness. Keywords: Rheumatoid Arthritis, Chronic Disease, Psychosocial Profile, Medication Adherence, Self-Care, Self-Management, Quality of Life, Mental Health, Biopsychosocial Model, Nursing Care.

Περίληψη Εισαγωγή: Η Ρευματοειδής Αρθρίτιδα (ΡΑ) αποτελεί χρόνια, συστηματική φλεγμονώδη νόσο με σημαντικές επιπτώσεις στη λειτουργικότητα, στην ποιότητα ζωής και στη μακροχρόνια καθημερινή προσαρμογή των ασθενών. Παρά τις σημαντικές εξελίξεις στη φαρμακευτική αντιμετώπιση, η επιτυχία της θεραπείας δεν καθορίζεται αποκλειστικά από βιοϊατρικούς δείκτες, αλλά επηρεάζεται ουσιαστικά από ψυχοκοινωνικούς παράγοντες που σχετίζονται με τη θεραπευτική συμμόρφωση και την αυτοφροντίδα. Η σύγχρονη προσέγγιση της χρόνιας νόσου μετατοπίζεται προς το βιοψυχοκοινωνικό μοντέλο, σύμφωνα με το οποίο η εμπειρία της ασθένειας διαμορφώνεται από τη δυναμική αλληλεπίδραση βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών παραμέτρων. Στο πλαίσιο αυτό, η Ρευματοειδής Αρθρίτιδα προσεγγίζεται όχι μόνο ως ιατρική διάγνωση αλλά ως βιωμένη εμπειρία που επηρεάζει την ταυτότητα, τη συμπεριφορά υγείας και τη σχέση του ατόμου με τη φροντίδα. Σκοπός: Σκοπός της παρούσας διδακτορικής διατριβής ήταν η διερεύνηση του ψυχοκοινωνικού προφίλ ασθενών με Ρευματοειδή Αρθρίτιδα και η εξέταση του ρόλου του στη θεραπευτική συμμόρφωση και στην αυτοφροντίδα, μέσα από ένα ολοκληρωμένο εννοιολογικό πλαίσιο. Ειδικότερα, η διατριβή περιλάμβανε δύο ερευνητικές ενότητες: (α) τη διερεύνηση της σχέσης προσωπικότητας και στυλ χιούμορ με τη θεραπευτική συμμόρφωση, εξετάζοντας τον διαμεσολαβητικό ρόλο της ποιότητας ζωής που σχετίζεται με την ψυχική υγεία, και (β) την αναγνώριση διακριτών ψυχοκοινωνικών προφίλ ασθενών μέσω προσωποκεντρικής ανάλυσης, καθώς και τη συσχέτισή τους με δείκτες ποιότητας ζωής και συμπεριφοράς υγείας. Μέθοδος: Πραγματοποιήθηκε συγχρονική ποσοτική μελέτη σε δείγμα 200 ενηλίκων ασθενών με διαγνωσμένη Ρευματοειδή Αρθρίτιδα στην Ελλάδα. Η συλλογή δεδομένων πραγματοποιήθηκε με τη χρήση έγκυρων και αξιόπιστων ψυχομετρικών εργαλείων, τα οποία αξιολόγησαν τη θεραπευτική συμμόρφωση, τα χαρακτηριστικά προσωπικότητας, τα στυλ χιούμορ και την ποιότητα ζωής (σωματική και ψυχική διάσταση). Για την 1η ερευνητική ενότητα εφαρμόστηκαν αναλύσεις παλινδρόμησης και μοντέλα διαδρομών προκειμένου να εξεταστούν άμεσες και έμμεσες επιδράσεις μεταξύ των μεταβλητών. Στη 2η ερευνητική ενότητα εφαρμόστηκε Ανάλυση Λανθανόντων Προφίλ (Latent Profile Analysis), επιτρέποντας την ανάδειξη διαφορετικών ψυχοκοινωνικών διαμορφώσεων ασθενών. Αποτελέσματα: Τα αποτελέσματα ανέδειξαν ότι η ψυχική διάσταση της ποιότητας ζωής αποτελεί βασικό διαμεσολαβητικό μηχανισμό μεταξύ προσωπικότητας, χιούμορ και θεραπευτικής συμμόρφωσης. Υψηλότερα επίπεδα νευρωτισμού και αυτοκαταστροφικού χιούμορ συσχετίστηκαν με χαμηλότερη ψυχική ποιότητα ζωής και μειωμένη συμμόρφωση, ενώ η εξωστρέφεια και το αυτοενισχυτικό χιούμορ συνδέθηκαν έμμεσα με υψηλότερη συμμόρφωση μέσω καλύτερης ψυχικής ευημερίας. Η δεύτερη ερευνητική ενότητα ανέδειξε τέσσερα διακριτά ψυχοκοινωνικά προφίλ ασθενών, τα οποία διαφοροποιήθηκαν σημαντικά ως προς την ποιότητα ζωής και τη θεραπευτική συμπεριφορά. Το προσαρμοστικό προφίλ παρουσίασε υψηλότερη ψυχική και σωματική ποιότητα ζωής καθώς και καλύτερη θεραπευτική προσκόλληση, υποστηρίζοντας ότι η διαχείριση της νόσου εξαρτάται από σύνθετες ψυχοκοινωνικές διαμορφώσεις και όχι από μεμονωμένα χαρακτηριστικά. Συμπεράσματα: Η παρούσα διδακτορική διατριβή καταδεικνύει ότι η θεραπευτική συμμόρφωση και η αυτοφροντίδα στη Ρευματοειδή Αρθρίτιδα αποτελούν εκφράσεις ψυχοκοινωνικής προσαρμογής και όχι απλές συμπεριφορές υγείας. Η ψυχική ποιότητα ζωής λειτουργεί ως κεντρικός μηχανισμός μέσω του οποίου τα χαρακτηριστικά προσωπικότητας και οι τρόποι συναισθηματικής διαχείρισης επηρεάζουν τη συμπεριφορά των ασθενών. Τα ευρήματα υποστηρίζουν τη μετάβαση από γενικευμένες θεραπευτικές προσεγγίσεις προς προσωποποιημένα μοντέλα φροντίδας, τα οποία ενσωματώνουν την ψυχολογική αξιολόγηση, την ενδυνάμωση των ασθενών και τη διεπιστημονική συνεργασία. Συνολικά, η διατριβή συμβάλλει στην κατανόηση της Ρευματοειδούς Αρθρίτιδας ως δυναμικής βιωμένης εμπειρίας και αναδεικνύει ότι η ουσιαστική επιτυχία της θεραπείας δεν αφορά μόνο τον έλεγχο της νόσου, αλλά τη δυνατότητα του ανθρώπου να διατηρεί λειτουργικότητα, αυτονομία και νόημα ζωής μέσα στη χρονιότητα. Λέξεις-κλειδιά: Ρευματοειδής Αρθρίτιδα, Χρόνια Νόσος, Ψυχοκοινωνικό Προφίλ, Θεραπευτική Συμμόρφωση, Αυτοφροντίδα, Αυτοδιαχείριση, Ποιότητα Ζωής, Ψυχική Υγεία, Βιοψυχοκοινωνικό Μοντέλο, Νοσηλευτική Φροντίδα.