Ο περιορισμός των ατομικών δικαιωμάτων στην απέλαση αλλοδαπού

Abstract

Expulsion of aliens, as a sovereign manifestation of state power in the control of borders and the population permitted to reside within a given territory, has been a constant feature of human history, taking various legal and other forms and assuming different legal guises. The restrictive approaches to the concept adopted to date have proven inadequate to capture its nature, purposes, and function within the framework of the modern rule of law. For this reason, it is necessary to approach expulsion based on the functional criterion of state sovereignty/jurisdiction, according to which expulsion can be defined as the denial of lawful entry and/or residence/stay of a foreign national within the territory over which the state exercises sovereignty, accompanied by enforcement measures. The various contemporary forms of expulsion serve, in principle, two basic categories of purposes: the enforcement of legality in the field of immigration and the self-protection of the State from risks. However, contemporary reality demands a different interpretation of these purposes. First, immigration illegality is not a natural given, but a product of the legal system that determines the conditions for entry and residence. Second, expulsion does not have a uniform legal nature: sometimes it functions as a measure to restore legality in cases of illegality from the outset, sometimes it takes on a punitive character in cases of subsequent illegality, and sometimes it resembles a “crypto-penalty” when imposed on grounds of risks. The written Constitution, as a social contract between the state and the citizens, has not been sufficient to guarantee the effective enjoyment of fundamental rights by foreigners, that is, by non-members of the political community. However, the extension of the written Constitution to the international and European spheres establishes a supranational framework of protection that operates directly, recognizing the foreigner as a rights-holder regardless of citizenship status, on the basis of the principle of human dignity. Recent legislative choices by both national and EU lawmakers raise significant issues regarding respect for fundamental rights, sometimes at a mass and horizontal level and sometimes on an individual basis, depending on how they are implemented. Overall, it becomes clear that the restriction of fundamental rights in the context of the expulsion of aliens is not a purely legal issue, but a deeply political and institutional one. Migration becomes a mirror of society’s perception of security, identity, and tolerance. The state, in pursuit of effectiveness, tends to extend its authority to the limits of what is legally and politically permissible. This development does not negate state sovereignty, but reshapes it: The modern state is not sovereign because it can exercise power without restraint, but because it can exercise power within predetermined and commonly accepted rules of law. In the absence of explicitly enshrined rules defining the limits of state power at the constitutional level, expulsion, within the framework of the nation-state, will constantly hang over the heads of aliens. While the Constitution may have been, from the outset, the social contract between authority and citizens, the gradual shift from the citizen to the human being as a worthy bearer of rights and the expansion of political communities to include individuals who do not formally possess citizenship -civic status- lead to the need for a new social contract. This social contract will guarantee, through constitutional revision, certain minimum levels of protection for legal immigrants, depending on the duration of legal residence and the strength of their ties to the political community.

Η Απέλαση, ως κυριαρχική εκδήλωση της κρατικής εξουσίας στον έλεγχο των συνόρων και του πληθυσμού που επιτρέπεται να κατοικεί εντός ορισμένου εδάφους, εμφανίζεται διαρκώς στην ανθρώπινη ιστορία, υπό διάφορες νομικές ή άλλες μορφές και νομικά ενδύματα. Οι μέχρι σήμερα συσταλτικές προσεγγίσεις της έννοιας αποδεικνύονται ανεπαρκείς για να αποδώσουν τη φύση, τους σκοπούς και τη λειτουργία της στο πλαίσιο του σύγχρονου κράτους δικαίου. Γι’ αυτό και είναι αναγκαία η προσέγγισή της απέλασης, βάσει του λειτουργικού κριτηρίου της κυριαρχίας/δικαιοδοσίας του κράτους, σύμφωνα με το οποίο η απέλαση μπορεί να οριστεί ως η άρνηση νόμιμης εισόδου ή/και διαμονής/παραμονής αλλοδαπού εντός του εδάφους όπου το κράτος ασκεί κυριαρχία, συνοδευόμενη από μέτρα εκτέλεσης. Οι διάφορες σύγχρονες μορφές απελάσεων εξυπηρετούν, κατ’ αρχήν, δύο βασικές κατηγορίες σκοπών: την επιβολή της νομιμότητας στο πεδίο της μετανάστευσης και την αυτοπροστασία της Πολιτείας από καταστάσεις επικινδυνότητας. Ωστόσο, η σύγχρονη πραγματικότητα επιβάλλει μια διαφορετική ανάγνωση των σκοπών. Πρώτον, η μεταναστευτική παρανομία δεν είναι φυσικό δεδομένο, αλλά προϊόν του νομικού συστήματος που καθορίζει τις προϋποθέσεις εισόδου και διαμονής. Δεύτερον, η απέλαση δεν έχει ενιαία νομική φύση: άλλοτε λειτουργεί ως μέτρο αποκατάστασης της νομιμότητας για περιπτώσεις εξ υπαρχής παρανομίας, άλλοτε αποκτά κυρωτικό χαρακτήρα σε περιπτώσεις επιγενόμενης παραβατικότητας, και άλλοτε προσομοιάζει σε «κρυπτοποινή» όταν επιβάλλεται για λόγους επικινδυνότητας. Το τυπικό Σύνταγμα, ως κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ κράτους και πολιτών δεν υπήρξε επαρκές για να εγγυηθεί την αποτελεσματική απόλαυση των θεμελιωδών δικαιωμάτων από αλλοδαπούς-μη μέλη της πολιτικής κοινότητας. Ωστόσο, η διάνοιξη του τυπικού Συντάγματος στη διεθνή και ευρωπαϊκή σφαίρα συγκροτεί ένα υπερεθνικό πλαίσιο προστασίας που επενεργεί άμεσα, αναγνωρίζοντας τον αλλοδαπό ως φορέα δικαιωμάτων ανεξάρτητα από την ιδιότητα του πολίτη, στη βάση της αρχής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Οι πρόσφατες νομοθετικές επιλογές τόσο του εθνικού όσο και του ενωσιακού νομοθέτη εγείρουν σημαντικά ζητήματα σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων, άλλοτε σε μαζικό και οριζόντιο επίπεδο και άλλοτε εξατομικευμένα, αναλόγως του τρόπου εφαρμογής τους. Συνολικά, αναδεικνύεται ότι ο περιορισμός των ατομικών δικαιωμάτων στο πλαίσιο της απέλασης αλλοδαπών δεν αποτελεί ζήτημα αμιγώς νομικό, αλλά βαθιά πολιτικό και θεσμικό. Η μετανάστευση μετατρέπεται σε έναν καθρέφτη της κοινωνικής αντίληψης περί ασφάλειας, ταυτότητας και ανεκτικότητας. Το κράτος, επιδιώκοντας την αποτελεσματικότητα, τείνει να επεκτείνει την εξουσία του στα όρια του δικαιοπολιτικού επιτρεπτού. Η εξέλιξη αυτή δεν αναιρεί την κυριαρχία, αλλά την αναμορφώνει: Το σύγχρονο κράτος δεν είναι κυρίαρχο επειδή μπορεί να ασκεί ανεξέλεγκτα εξουσία, αλλά επειδή μπορεί να ασκεί εξουσία εντός προκαθορισμένων και κοινώς αποδεκτών κανόνων δικαίου. Ελλείψει ρητά κατοχυρωμένων κανόνων οριοθέτησης της κρατικής εξουσίας σε συνταγματικό επίπεδο, η απέλαση, στο πλαίσιο του έθνους κράτους, θα επικρέμαται διαρκώς επί των κεφαλών των αλλοδαπών. Μπορεί το Σύνταγμα να υπήρξε εξαρχής το κοινωνικό συμβόλαιο εξουσίας και πολιτών, πλην όμως η σταδιακή μετάβαση από τον πολίτη στον άνθρωπο ως άξιο φορέα δικαιωμάτων και η διεύρυνση των πολιτικών κοινοτήτων σε πρόσωπα που δεν διαθέτουν τύποις την ιθαγένεια–πολιτότητα οδηγούν στην ανάγκη για ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο το οποίο θα εγγυάται, μέσω της συνταγματικής αναθεώρησης, ορισμένα ελάχιστα επίπεδα προστασίας για νόμιμους μετανάστες, αναλόγως του χρόνου νόμιμης διαμονής και της έντασης των δεσμών με την πολιτική κοινότητα.