Χώροι εναπόθεσης συλλογικής ιστορικής μνήμης: ανασύνθεση και βίωση της δύσκολης πολιτιστικής κληρονομιάς

Abstract

In recent decades, there has been a growing interest worldwide in events that have marked the development of world history and that potentially create divisions and confrontations in a society. During the 1990s, a fruitful dialogue began around difficult cultural heritage and the historical events that are part of it. This doctoral thesis has a dual mission: on the one hand, to explore the term of difficult cultural heritage, by examining the term in detail through sources, and on the other hand, to study places of exile and confinement, through specific examples from the Greek region, presenting ways of highlighting them. Our goal is, on the one hand, to highlight the history of these places and the heritage they carry, and on the other hand, to attract the interest of citizens for this part of history, which tends to be forgotten. The research was a challenge regarding how one can approach a difficult legacy with such conflicting views. This thesis focuses its research on the following key questions: How prepared is a society to confront this legacy? Does one need to be a historian to study the history of one's country? Can places of martyrdom become places of attraction and catalysts for the activation of collective memory for the wider public? Initially, we examine the negative legacy of the displacement and imprisonment of 20th-century political dissidents in the country through historical events and how they pass from memory to oblivion and vice versa. Then, we focus on the institution of deportation and imprisonment, on the occasion of political opinion and the persecutions against dissidents, in correspondence with the first reactionary Decrees (1924), until the Civil War and the Third Resolution (1947), reaching the Dictatorship of the Colonels (1967) and the legalization of the Left (1974). In addition, the repressive measures and the Presidential Decrees that legislated deportation will be mentioned. As a field of study, we chose to thoroughly investigate the following places of exile and confinement: Anafi, Ai Stratis, Aegina Prisons and Chios Women's Camp. Regarding them, we present the way the exiles' lives were organized and the ways of escape through education and entertainment. To prepare the theoretical part, we looked at domestic and international bibliography and Historical Archives. At the same time, we carried out in-situ research in the aforementioned places, since each space-place and the traces of human structures are carriers of memory or even oblivion, as it turned out. We recorded the state of conservation, oral testimonies and experiences, as well as how the local community deals with the "negative" heritage of its place. We found a lack of state care for their conservation, since most of the material architectural remains are in disrepair, with nothing to indicate their history and use. While, what has been preserved is due to their later use. We concluded that in the vast majority of cases, local communities seek to extinguish this memory, as it does not help in the "development" of the place. Finally, we present museological proposals for highlighting the history of these places. To support the proposals, we utilized the research that had preceded, based on multi-sensory design, as each place-space indicates in its own unique way how it should be utilized and highlighted, for the transition from oblivion to memory. The present thesis aims to contribute to scholarly research by systematically presenting, in its first part, the theoretical framework of difficult cultural heritage, documenting through bibliographic sources and the citation of historical documents and evidence why the political persecutions – deportations – imprisonments of the previous century belong to it. It also aims to contribute to the development of museological proposals that use original archival and visual material, oral testimonies, and primary data derived from field research. In this way, it aspires to draw useful conclusions for a deeper understanding of this heritage, presenting new approaches to its interpretation and promotion, with the ultimate goal of preserving collective memory for future generations.

Τις τελευταίες δεκαετίες, παρατηρείται παγκοσμίως ένα αυξανόμενο ενδιαφέρον για γεγονότα, που στιγμάτισαν την εξέλιξη της ιστορίας της υφηλίου και που ενδεχομένως δημιουργούν διχογνωμίες και αντιπαραθέσεις σε μία κοινωνία. Κατά τη δεκαετία του ’90, ξεκίνησε ένας γόνιμος διάλογος γύρω από τη δύσκολη πολιτιστική κληρονομιά και τα ιστορικά γεγονότα, που εντάσσονται σε αυτή. Η παρούσα διατριβή έχει διττή αποστολή: από τη μία να διερευνήσει τον όρο της δύσκολης πολιτιστικής κληρονομιάς, εξετάζοντας αναλυτικά τον όρο μέσα από πηγές, και από την άλλη να μελετήσει τόπους εξορίας και εγκλεισμού, μέσα από συγκεκριμένα παραδείγματα του ελλαδικού χώρου, παρουσιάζοντας τρόπους ανάδειξης. Στόχος μας αποτελεί αφενός η ανάδειξη της ιστορίας αυτών των τόπων και της κληρονομιάς που φέρουν, αφετέρου η προσέλκυση του ενδιαφέροντος των πολιτών για αυτό το κομμάτι της ιστορίας, που τείνει θα παραδοθεί στη λήθη. Η έρευνα αποτέλεσε μία πρόκληση σχετικά με το πώς μπορεί κανείς να προσεγγίσει μία δύσκολη κληρονομιά με τόσο αντικρουόμενες απόψεις. Η παρούσα διατριβή επικεντρώνει την έρευνά της στα ακόλουθα βασικά ερωτήματα: Πόσο έτοιμη είναι μία κοινωνία να έρθει αντιμέτωπη με αυτή την κληρονομιά; Άραγε, χρειάζεται κανείς να είναι ιστορικός για να μελετήσει την ιστορία της χώρας του; Μπορούν οι τόποι μαρτυρίου να αποτελέσουν πόλο έλξης και τροφοδότησης της συλλογικής μνήμης για το ευρύ κοινό; Αρχικά, εξετάζουμε την αρνητική κληρονομιά της εκτόπισης και της φυλάκισης των πολιτικών αντιφρονούντων του 20ού αιώνα στην χώρα μέσα από ιστορικά γεγονότα και πώς αυτά περνάνε από τη μνήμη στη λήθη και αντίστροφα. Στη συνέχεια, εστιάζουμε στον θεσμό της εκτόπισης και της φυλάκισης, με αφορμή το πολιτικό φρόνημα και τις διώξεις κατά των αντιφρονούντων, σε αντιστοιχία με τα πρώτα αντιδραστικά Διατάγματα (1924), μέχρι τον Εμφύλιο Πόλεμο και το Γ΄ ψήφισμα (1947), φτάνοντας στη Δικτατορία των Συνταγματαρχών (1967) και τη νομιμοποίηση της Αριστεράς (1974). Επιπλέον, θα αναφερθούν τα μέτρα καταστολής και τα Προεδρικά Διατάγματα που νομοθέτησαν την εκτόπιση. Ως πεδίο μελέτης επιλέξαμε να διερευνήσουμε ενδελεχώς τους ακόλουθους τόπους εξορίας και εγκλεισμού: Ανάφη, Άη Στράτης, Φυλακές Αίγινας και Στρατόπεδο Γυναικών Χίου. Αναφορικά με αυτούς παρουσιάζουμε τον τρόπο οργάνωσης της ζωής των εξόριστων και τους τρόπους διαφυγής μέσω της εκπαίδευσης και της ψυχαγωγίας. Για την εκπόνηση του θεωρητικού σκέλους ανατρέξαμε σε εγχώρια και διεθνή βιβλιογραφία και Ιστορικά Αρχεία. Παράλληλα, πραγματοποιήσαμε in situ έρευνες στα προαναφερθέντα μέρη, αφού ο κάθε χώρος-τόπος και τα ίχνη των ανθρώπινων δομών αποτελούν φορείς μνήμης ή και λήθης, όπως αποδείχθηκε. Καταγράψαμε την κατάσταση διατήρησης, προφορικές μαρτυρίες και βιώματα, καθώς και το πώς αντιμετωπίζει η τοπική κοινωνία την «αρνητική» κληρονομιά του τόπου της. Διαπιστώσαμε την έλλειψη κρατικής μέριμνας για τη διατήρησή τους, αφού τα περισσότερα υλικά αρχιτεκτονικά κατάλοιπα βρίσκονται υπό κατάρρευση, χωρίς τίποτα να υποδηλώνει την ιστορία τους και την χρήση τους. Ενώ, όσα έχουν διατηρηθεί είναι λόγω της μεταγενέστερης χρήσης τους. Συμπεράναμε πως στη συντριπτική τους πλειοψηφία οι τοπικές κοινωνίες επιδιώκουν να αποσβέσουν αυτή τη μνήμη, καθώς δεν βοηθά στην «ανάπτυξη» του τόπου. Τέλος, παρουσιάζουμε τις μουσειολογικές προτάσεις για την ανάδειξη της ιστορίας αυτών των τόπων. Για την υποστήριξη των προτάσεων αξιοποιήσαμε την έρευνα που είχε προηγηθεί, με βάση τον πολύ-αισθητηριακό σχεδιασμό, καθώς ο κάθε τόπος-χώρος υποδεικνύει με τον δικό του μοναδικό τρόπο το πώς πρέπει να αξιοποιηθεί και αναδειχθεί, για την μετάβαση από τη λήθη στη μνήμη. Η διατριβή επιδιώκει να συνεισφέρει στην επιστημονική έρευνα παρουσιάζοντας συστηματικά στο πρώτο μέρος το θεωρητικό πλαίσιο για τη δύσκολη πολιτιστική κληρονομιά, αποδεικνύοντας βιβλιογραφικά και με την παράθεση ιστορικών ντοκουμέντων και στοιχείων το γιατί οι πολιτικές διώξεις – εκτοπίσεις – φυλακίσεις του περασμένου αιώνα ανήκουν σε αυτήν. Επίσης, επιδιώκει να συνεισφέρει σε ό,τι αφορά τη σύνταξη των μουσειολογικών προτάσεων όπου αξιοποιείται πρωτότυπο αρχειακό και οπτικό υλικό, προφορικές μαρτυρίες και πρωτογενή στοιχεία από τις επιτόπιες έρευνες. Με αυτόν τον τρόπο στοχεύει στην εξαγωγή χρήσιμων συμπερασμάτων για τη βαθύτερη κατανόηση αυτής της κληρονομιάς, παρουσιάζοντας νέους τρόπους προσέγγισης και ανάδειξής της, με απώτερο στόχο τη διατήρηση της συλλογικής μνήμης για τις μελλοντικές γενιές.