Oggetti di osso e d’avorio provenienti da Eleutherna: i materiali tardo-antichi nel contesto della cultura figurativa del periodo

Abstract

This thesis presents primary unpublished material from the Roman and Late Roman period, which was found out in Ancient Eleutherna (Crete, Greece) during the excavations of Crete University. It includes elaborated findings made of bone and ivory, that used either for personal adornment, such as pins, bracelets and amulets, or for everyday life, such as needles, spoons, utensils, tool handles and carvings shaping boxes. These finds come from different sections of the ancient town and belong to sufficiently studied archaeological contexts so as to give us important information. Of astonishing importance are the ivory carvings, which constitute an exceptional entity because of their complicated decoration and the context they were found. It was a room of a roman house, dated in the 4th century A.D., which remained desolated after the earthquake of 365 A.D. The theme of these decorated ivory carvings comes from mythological scenes of Achilles’ life (the birth, the baptism in Styge, the giving to Chiron, the creepage of Hector’s body). The study of this material leads to certain suggestions about the origin of the workshop and the selection of the particular iconography with regard to the life status in that important for Crete Late Roman age. The study and the analysis of this material contribute to the depth comprehension of the iconographical culture in the Cretan Late Roman Period

Η παρούσα διατριβή έχει ως αντικείμενο μελέτης τα οστέινα και ελεφαντοστέινα ευρήματα από την αρχαία Ελεύθερνα της Κρήτης. Η έρευνα του συνόλου των ελεφαντοστέινων πλακιδίων με μυθολογικές παραστάσεις από τον κύκλο της ζωής του Αχιλλέα αλλά και με θέματα θαλάσσιου θιάσου της ύστερης αρχαιότητας (4ος αι. μ.Χ.) είναι ξεχωριστής αρχαιολογικής σημασίας. Τα μοναδικά αυτά ευρήματα εξετάστηκαν εικονογραφικά και στυλιστικά στο πλαίσιο της όψιμης ρωμαϊκής τέχνης ενώ μεγάλη βαρύτητα δόθηκε στην αναζήτηση του εργαστηρίου προέλευσής τους. Η προσπάθεια αποκατάστασης των πλακιδίων σε ένα υποθετικό αρχικό αντικείμενο προσαρμογής απέδωσε ουσιαστικά αποτελέσματα. Σχετικά με το σύνολο των μικροευρημάτων από οστό ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκαλεί ο μεγάλος αριθμός τους, στοιχείο σπάνιο για ανασκαφικά ευρήματα. Τα εκατοντάδες αντικείμενα οδήγησαν στην δημιουργία ενός τυπολογικού καταλόγου και στη συνέχεια στον εκτενή σχολιασμό των επιμέρους τύπων. Ο τοπογραφικός εντοπισμός όλων αυτών στους χώρους εύρεσής τους έδωσε μια ουσιαστική ευκαιρία συζήτησης γύρω από τη χρήση τους. Ουσιαστικό εργαλείο κατανόησης, ερμηνείας και χρονολόγησης όλων των ευρημάτων, από τα πολύτιμα ελεφαντοστέινα έως τα ταπεινά οστέινα ήταν η στρωματογραφική συνάφεια στους επιμέρους χώρους και στις οικοδομικές φάσεις των κτηρίων και φυσικά η ένταξή τους ως έργα με συγκεκριμένο οικονομικό βάρος και ιδεολογική χροιά στην προσπάθεια ανασύνθεσης των παραγωγών νοοτροπιών και κοινωνιών. Πάντα στο γεωγραφικό και ιστορικό ορίζοντα της Κρήτης και στην τοπική παραλλαγή της όψιμης ρωμαϊκής τέχνης και οικονομίας, αλλά και με αμφίδρομες προβολές στο γενικότερο της αυτοκρατορίας

La tesi presenta materiale inedito, proveniente dagli scavi dell’Università di Creta ad Eleutherna (Creta, Grecia), di periodo romano e tardo romano. Si tratta di oggetti in osso ed avorio lavorati, che comprendono oggetti di uso personale (spilloni, bracciali, amuleti), oggetti di uso quotidiano (aghi, cucchiai, prese di utensili), rivestimenti di cassette che provengono da vari settori dall’antica città e che appartengono a contesti archeologici ben studiati che quindi possono fornire importanti informazioni. Particolare importanza hanno le lastre d’avorio che costituiscono un interessante nucleo per la complessità degli aspetti ornamentali e per il contesto di provenienza. Rinvenute nel vano di una casa romana, in uno strato di IV sec. d.C. termina con l’abbandono dell’abitazione nel 365 d.C.. Si tratta di elementi figurati a rilievo, nei quali si riconoscono scene mitologiche prevalentemente prese dalla vita di Achille (la nascita, l’immersione nello Stige, la consegna a Chirone, il trascinamento del corpo di Ettore). Si propongono alcune ipotesi sull’officina di produzione e sull’iconografia scelta, relative all’epoca ed al livello di vita a Creta tardo romana, in un periodo particolarmente brillante della sua storia. L’analisi e lo studio di questo contesto costituisce un tassello importante per l’indagine e la comprensione della cultura iconografica della tarda antichità cretese