Θρησκευτικές και πολιτισμικές παράμετροι στη νοσηλευτική φροντίδα Μουσουλμάνων προσφύγων στην Ελλάδα

Abstract

This doctoral dissertation is situated within the broader field of Health Sciences and, more specifically, within the discipline of Transcultural Nursing, critically investigating the nursing care of Muslim refugee patients within the Greek healthcare system. The study is grounded in the recognition that contemporary healthcare environments are increasingly characterized by cultural, religious, and social diversity, a reality that challenges the universality of dominant biomedical and ethical paradigms and underscores the need to reconceptualize healthcare through the lens of cultural diversity and otherness. The dissertation is positioned at the intersection of Transcultural Nursing, Bioethics, Ethics of Care, and Religion and Health Studies, seeking to elucidate the ways in which cultural and religious values shape perceptions of the body, illness, healing, autonomy, and human dignity. Through a comparative examination of Western and Islamic Bioethics, the study explores the distinct anthropological and moral foundations that influence healthcare decision-making and therapeutic relationships within clinical settings. Theoretically, the study is grounded in the premise that care should not be understood as a neutral technical intervention but rather as a complex ethical, social, and political practice shaped by power relations, institutional structures, and culturally embedded systems of meaning. Within this framework, cultural competence is conceptualized not as an isolated professional skill but as a fundamental prerequisite for the provision of equitable, safe, and person-centred care in multicultural healthcare environments. At the empirical level, the research adopts a quantitative design employing a structured questionnaire developed on the basis of internationally recognized theoretical frameworks of cultural competence and adapted to the particularities of the Greek social and healthcare context. This methodological approach aims to systematically investigate the experiences, perceptions, and needs emerging in the context of nursing care provided to Muslim refugee patients, thereby contributing primary empirical evidence to a field that remains relatively underexplored within the Greek academic literature. The scientific contribution of the dissertation lies in highlighting the cultural and religious dimensions of care as critical determinants of therapeutic relationships and healthcare quality. Furthermore, the study seeks to bridge the existing gap between the theoretical foundations of Transcultural Nursing, bioethical discourse, and everyday clinical practice by proposing an interpretive framework for understanding the healthcare needs of Muslim refugee patients within the Greek healthcare system. In doing so, it contributes to the advancement of culturally responsive nursing practice and to the development of more inclusive and ethically informed healthcare policies for culturally diverse populations.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εντάσσεται στο επιστημονικό πεδίο των Επιστημών Υγείας και ειδικότερα της Διαπολιτισμικής Νοσηλευτικής (Transcultural Nursing), διερευνώντας κριτικά τη νοσηλευτική φροντίδα των μουσουλμάνων προσφύγων ασθενών στο ελληνικό σύστημα υγείας. Αφετηρία της μελέτης αποτελεί η διαπίστωση ότι η σύγχρονη υγειονομική πραγματικότητα χαρακτηρίζεται από αυξανόμενη πολιτισμική, θρησκευτική και κοινωνική πολυμορφία, η οποία θέτει υπό αμφισβήτηση την καθολικότητα των κυρίαρχων βιοϊατρικών και ηθικών προτύπων και αναδεικνύει την ανάγκη επαναπροσδιορισμού της φροντίδας υπό το πρίσμα της πολιτισμικής ετερότητας. Η διατριβή αναπτύσσεται στη διασταύρωση της Διαπολιτισμικής Νοσηλευτικής, της Βιοηθικής, της Ηθικής της Φροντίδας και των Σπουδών Θρησκείας και Υγείας, επιχειρώντας να αναδείξει τον τρόπο με τον οποίο οι πολιτισμικές και θρησκευτικές αξίες διαμορφώνουν τις αντιλήψεις περί σώματος, ασθένειας, θεραπείας, αυτονομίας και ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Μέσα από συγκριτική προσέγγιση της Δυτικής και της Ισλαμικής Βιοηθικής, εξετάζονται οι διαφορετικές ανθρωπολογικές και ηθικές προϋποθέσεις που επηρεάζουν τη λήψη αποφάσεων και τη θεραπευτική σχέση στο πλαίσιο της υγειονομικής φροντίδας. Θεωρητικά, η μελέτη εδράζεται στην παραδοχή ότι η φροντίδα δεν συνιστά ουδέτερη τεχνική παρέμβαση, αλλά σύνθετη ηθική, κοινωνική και πολιτική πράξη, η οποία διαμορφώνεται από σχέσεις εξουσίας, θεσμικές πρακτικές και πολιτισμικά συστήματα νοήματος. Υπό το πρίσμα αυτό, η πολιτισμική επάρκεια προσεγγίζεται όχι ως μεμονωμένη επαγγελματική δεξιότητα, αλλά ως αναγκαία συνθήκη για την παροχή δίκαιης, ασφαλούς και ανθρωποκεντρικής φροντίδας σε πολυπολιτισμικά περιβάλλοντα. Σε εμπειρικό επίπεδο, η έρευνα αναπτύσσεται μέσω ποσοτικού ερευνητικού σχεδιασμού, αξιοποιώντας δομημένο ερωτηματολόγιο το οποίο συγκροτήθηκε βάσει διεθνώς αναγνωρισμένων θεωρητικών προσεγγίσεων της πολιτισμικής επάρκειας και προσαρμόστηκε στις ιδιαιτερότητες του ελληνικού κοινωνικού και υγειονομικού πλαισίου. Η μεθοδολογική επιλογή αποσκοπεί στη συστηματική διερεύνηση των εμπειριών, αντιλήψεων και αναγκών που αναδύονται κατά τη νοσηλευτική φροντίδα μουσουλμάνων προσφύγων ασθενών, συμβάλλοντας στην παραγωγή πρωτογενούς ερευνητικής γνώσης σε ένα πεδίο που παραμένει περιορισμένα μελετημένο στην ελληνική πραγματικότητα. Η επιστημονική συμβολή της διατριβής έγκειται στην ανάδειξη της πολιτισμικής και θρησκευτικής διάστασης της φροντίδας ως καθοριστικού παράγοντα της θεραπευτικής σχέσης και της ποιότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών υγείας. Παράλληλα, επιχειρεί να γεφυρώσει το υφιστάμενο ερευνητικό κενό μεταξύ της θεωρίας της Διαπολιτισμικής Νοσηλευτικής, της βιοηθικής προβληματικής και της καθημερινής κλινικής πρακτικής, προτείνοντας ένα ερμηνευτικό πλαίσιο κατανόησης των αναγκών των μουσουλμάνων προσφύγων ασθενών στο ελληνικό σύστημα υγείας.