Από τον χώρο στον τόπο· η πόλη ως πεδίο υλικής και εννοιολογικής συγκρότησης: δύο παραδείγματα από την Αττική γη: Πέραμα - Αιξωνή

Abstract

The dissertation examines place both as a spatial milieu and as a field of philosophical reflection. Drawing on Deleuze and Guattari's rhizomatic thought, it argues that place is not a predetermined or static entity but an assemblage emerging from multiple, heterogeneous dynamics. Heidegger’s conception of place as a field where dwelling – the fundamental relation between Dasein and the world - comes into presence further complements the theoretical framework. The empirical part of the research is organized around two case-studies· Perama in Piraeus and Aixone, the cooperative settlement designed by D. Pikionis in the early 1950s. Through this methodological duality, the study explores how geographical forms, trajectories of land ownership, social transformations, and practices of dwelling are articulated within a rhizomatic assemblage. Within this framework, space is not conceived as a static substrate; it emerges as an event produced through multiple connections and encounters. The dissertation seeks to develop a theoretical framework for understanding space as a field of contingency. The combined theoretical and empirical analysis suggests that place cannot be grasped as a finite entity. It unfolds across a spectrum of subtle states· place-in-formation and place-in-suspension. In this way, the study proposes a conceptual mapping of place that serves as a methodological tool for interpreting spatial assemblages and dwelling practices.

Η διατριβή μελετά τον τόπο τόσο ως συνθήκη χωρική όσο και ως πεδίο στοχασμού. Αντλώντας από τη ριζωματική σκέψη των Deleuze και Guattari επιχειρεί να αναδείξει πως ο τόπος δεν αποτελεί μια οντότητα προκαθορισμένη και στατική αλλά μια συγκρότηση που αναδύεται μέσα από πολλαπλές και ετερογενείς δυναμικές. Η θεώρηση του Heidegger για τον τόπο ως πεδίο ανάδυσης του κατοικείν - της βαθιάς σύνδεσης του ανθρώπου με το Dasein και τον κόσμο - συμπληρώνει το πλαίσιο της θεωρητικής διερεύνησης. Στο πραγματολογικό της μέρος η έρευνα οργανώνεται γύρω από δύο μελέτες περίπτωσης· το Πέραμα του Πειραιά και την Αιξωνή, τον συνεταιριστικό οικισμό που σχεδίασε στις αρχές της δεκαετίας του 1950 ο Δ. Πικιώνης. Μέσα από αυτό το μεθοδολογικό δίπολο προσεγγίζεται ο τρόπος με τον οποίο γεωγραφικές μορφές, διαδρομές της ιδιοκτησίας, κοινωνικοί μετασχηματισμοί και πρακτικές κατοίκησης συναρθρώνονται σε μια χωρική ριζωματική συγκρότηση. Σε αυτή τη συνθήκη ο χώρος δεν αποτελεί αμετάβλητο υπόβαθρο αλλά συμβάν που αναδύεται μέσα από πολλαπλές συνδέσεις και μετασχηματισμούς. Στόχος της διατριβής είναι η συγκρότηση ενός θεωρητικού σχήματος για την κατανόηση του τόπου ως πεδίου ενδεχομενικότητας. Από την θεωρητική και πραγματολογική ανάλυση αναδύεται η οπτική πως ο τόπος δεν μπορεί να νοηθεί ως πεπερασμένη και συμπαγής οντότητα αλλά αναπτύσσεται σε ένα φάσμα λεπτών αποχρώσεων· τόπος-σε-σχηματισμό, τόπος-σε-εκκρεμότητα. Η προσέγγιση αυτή καθιστά δυνατή την εννοιολογική χαρτογράφηση του τόπου παρέχοντας ένα μεθοδολογικό εργαλείο ανάγνωσης και κατανόησης των χωρικών σχηματισμών και των πρακτικών κατοίκησης.