Διερεύνηση των εργασιακών σχέσεων, των ανταμοιβών και της ποιότητας επαγγελματικής ζωής στους επαγγελματίες ειδικής αγωγής και αποκατάστασης

Abstract

This doctoral dissertation explores the complex dynamics of professional life within the sensitive field of Special Education (SE) and Rehabilitation. Despite extensive scientific interest in Quality of Working Life (QWL) in this sector, significant research gaps remain in the existing literature. Primarily, current research focuses disproportionately on SE teachers, leading to the underrepresentation of other critical specialties. Furthermore, the study of Industrial Relations (IR), viewed through the lens of modern economic and technological developments, remains fragmented and fails to provide a comprehensive picture of SE and Rehabilitation professionals. The most significant deficit is found in the field of rewards, as a holistic approach for these specific professionals is lacking. This thesis attempts to address these gaps.The object of the dissertation is to investigate IR, rewards, and QWL among professionals working in SΕ and Rehabilitation. The research followed a mixed methodological approach, based on a sample of professionals across all educational levels, specialties, and hierarchical positions in the sector. Through multivariate analysis, the study aims to bridge the research gap regarding the combined examination of organizational resources and individual reactions. Initially, a theoretical approach was conducted, comprising a thorough literature review of Human Resource Management (HRM), IR, rewards and motivation, as well as QWL and its components (job satisfaction, job stress, and burnout). This was followed by the research approach, beginning with qualitative research through three focus groups involving various specialties to explore perceptions of rewards and motivation. The quantitative research that followed was conducted using questionnaires. To investigate rewards, the study employed the newly developed Total Rewards Scale (TreS), an instrument empirically derived from the holistic analysis of the focus group findings. The questionnaire used for the investigation of IR was based on the Greek version of the 6th European Working Conditions Survey (EWCS) by Eurofound. Regarding the components of QWL, tools adapted to the greek context were employed, such as the Maslach Burnout Inventory (MBI-ES) for burnout, the PSS-14 scale for job stress, and the ESI for job satisfaction. The demographic questionnaire integrated an exceptionally wide range of parameters (individual and professional) rarely found in the current literature of the sector, allowing for an exhaustive mapping of the employee profile in SE and Rehabilitation. Data analysis involved descriptive statistics, General Linear Model (GLM) analysis to investigate the impact of demographic characteristics on the variables, and Structural Equation Modeling (PLS-SEM) to explore the relationships and effects between variables. The research results lead to significant findings. Employees reported rare exposure to unhealthy factors and hazardous chemicals but frequent exposure to emotionally charged situations and difficult conditions (environmental and ergonomic strain). The work environment is characterized by strong social capital, supportive leadership, functional autonomy, a healthy work-life balance, and an absence of discrimination, albeit with a trend toward organizational rigidity. Contrary to parts of the international literature, the participants displayed low levels of job stress and burnout (particularly in the dimensions of emotional exhaustion and depersonalization), while maintaining a high sense of personal accomplishment. Job satisfaction stands at moderate levels, indicating a generally positive but not ideal work environment. A central finding is the identification of a functional dualism: employees exhibit high intrinsic satisfaction from the nature of their work, acting as dedicated practitioners (satisfied practitioner), while simultaneously expressing dissatisfaction with extrinsic conditions such as salary, promotion opportunities, and organizational rigidity (dissatisfied employee). Regarding rewards, the study highlights a clear hierarchy where a supportive work environment and opportunities for training and development dominate as primary motivational drivers, overshadowing transactional (financial) rewards. Through multivariate analysis, the dissertation transcends simple correlations, proposing a unified interpretive model that synthesizes organizational resources with individual reactions. The thesis documents a dynamic sequence of effects, where rewards enhance job satisfaction, which in turn acts as a moderatating factor in mitigating job stress and preventing burnout. This model constitutes not only a theoretical proposition but also a functional roadmap for designing HRM policies that promote professional resilience The study concludes with practical policy recommendations, highlighting the need for organizations to transition toward "Total Rewards" models and human-centric management (investing in intangible rewards, continuous training, and organizational culture) as a necessary condition for the sustainability and well-being of human resources and the quality of services provided to beneficiaries.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή πραγματεύεται τη σύνθετη δυναμική του εργασιακού βίου στον ευαίσθητο χώρο της Ειδικής Αγωγής (ΕΑ) και της Αποκατάστασης. Παρά το εκτεταμένο επιστημονικό ενδιαφέρον για την Ποιότητα Επαγγελματικής Ζωής (ΠΕΖ) στον χώρο της Ειδικής Αγωγής (ΕΑ) και Αποκατάστασης, στην υφιστάμενη βιβλιογραφία εντοπίζονται σημαντικά ερευνητικά κενά. Πρωτίστως, η υφιστάμενη έρευνα εστιάζει μονομερώς στους εκπαιδευτικούς ΕΑ, οδηγώντας στην υπο-αντιπροσώπευση άλλων κρίσιμων ειδικοτήτων. Επιπροσθέτως, η μελέτη των Εργασιακών Σχέσεων (ΕΣ), υπό το πρίσμα των σύγχρονων οικονομικών και τεχνολογικών εξελίξεων, παραμένει αποσπασματική μη δίνοντας μια ολοκληρωμένη εικόνα για τους επαγγελματίες ΕΑ και Αποκατάστασης. Το σημαντικότερο έλλειμμα εντοπίζεται στο πεδίο των ανταμοιβών καθώς απουσιάζει μια ολιστική προσέγγισή τους για τους συγκεκριμένους επαγγελματίες. Η παρούσα διατριβή επιχειρεί να καλύψει τα παραπάνω κενά. Αντικείμενο της διατριβής είναι η διερεύνηση των ΕΣ, των ανταμοιβών και της ΠΕΖ των επαγγελματιών που εργάζονται στον χώρο της ΕΑ και της Αποκατάστασης. Η έρευνα ακολούθησε μια μεικτή μεθοδολογική προσέγγιση, βασισμένη σε δείγμα επαγγελματιών από το σύνολο των βαθμίδων, των ειδικοτήτων και των ιεραρχικών θέσεων του κλάδου. Μέσω της πολυπαραγοντικής ανάλυσης, η μελέτη επιχειρεί να καλύψει το ερευνητικό κενό που αφορά στη συνδυαστική εξέταση των οργανωσιακών πόρων και των ατομικών αντιδράσεων. Αρχικά έγινε η θεωρητική προσέγγιση η οποία περιλάμβανε τη διεξοδική βιβλιογραφική ανασκόπηση στη Διοίκηση Ανθρωπίνων Πόρων (ΔΑΠ), στις ΕΣ, στις Ανταμοιβές και την Παρακίνηση καθώς και στην ΠΕΖ και τις συνιστώσες της (επαγγελματική ικανοποίηση, επαγγελματικό άγχος και επαγγελματική εξουθένωση). Ακολούθησε η ερευνητική προσέγγιση με την υλοποίηση αρχικά ποιοτικής έρευνας μέσα από τρεις ομάδων εστίασης στις οποίες συμμετείχαν διάφορες ειδικότητες από το χώρο της ΕΑ και της Αποκατάστασης με σκοπό τη διερεύνηση των αντιλήψεων για τις ανταμοιβές και την παρακίνηση. Η ποσοτική έρευνα που διενεργήθηκε στην πορεία έγινε με τη χρήση ερωτηματολογίων. Για τη διερεύνηση των ανταμοιβών χρησιμοποιήθηκε η νέα Κλίμακα Συνολικών Ανταμοιβών (TreS) που κατασκευάστηκε από την ολιστική μελέτη των ανταμοιβών στις ομάδες εστίασης. Το ερωτηματολόγιο που χρησιμοποιήθηκε για τη διερεύνηση των ΕΣ βασίστηκε στο ερωτηματολόγιο της ελληνικής έκδοσης της 6ης Ευρωπαϊκής Έρευνας για τις Συνθήκες Εργασίας (ΕΕΣΕ/ EWCS) του Eurofound. Αναφορικά με τις συνιστώσες της ΠΕΖ χρησιμοποιήθηκαν εργαλεία προσαρμοσμένα στα ελληνικά όπως το Maslach Burnout Inventory (MBI-ES) για την επαγγελματική εξουθένωση, η κλίμακα PSS-14 για το επαγγελματικό άγχος, καθώς και το ESI για την επαγγελματική ικανοποίηση. Αναφορικά με το ερωτηματολόγιο δημογραφικών χαρακτηριστικών που χρησιμοποιήθηκε, αυτό ενσωμάτωσε ένα εξαιρετικά ευρύ φάσμα δημογραφικών (ατομικών και επαγγελματικών) παραμέτρων που σπάνια απαντάται στη σύγχρονη βιβλιογραφία του κλάδου, επιτρέποντας μια χαρτογράφηση του προφίλ των εργαζομένων στην ΕΑ και την Αποκατάσταση. Για τις αναλύσεις των δεδομένων χρησιμοποιήθηκαν περιγραφικές αναλύσεις, αναλύσεις με το Γενικό Γραμμικό Μοντέλο (GLM) για τη διερεύνηση της επίδρασης των δημογραφικών χαρακτηριστικών (ατομικών και επαγγελματικών) στις εξεταζόμενες μεταβλητές καθώς και Μοντέλα Δομικών Εξισώσεων (PLS-SEM) για τη διερεύνηση των σχέσεων και των επιδράσεων μεταξύ των μεταβλητών. Τα αποτελέσματα της έρευνας οδηγούν σε σημαντικές διαπιστώσεις. Οι εργαζόμενοι ανέφεραν σπάνια έκθεση σε ανθυγιεινούς παράγοντες και επικίνδυνες χημικές ουσίες, αλλά συχνή έκθεση σε συναισθηματικά φορτισμένες καταστάσεις και δύσκολες συνθήκες (επιβάρυνση από περιβαλλοντικούς και εργονομικούς παράγοντες). Το εργασιακό περιβάλλον για τους επαγγελματίες ΕΑ και Αποκατάστασης χαρακτηρίζεται από ισχυρό κοινωνικό κεφάλαιο, υποστηρικτική ηγεσία, λειτουργική αυτονομία, λειτουργική ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής και απουσία διακρίσεων, με μια τάση όμως προς την οργανωσιακή ακαμψία. Σε αντίθεση με μέρος της διεθνούς βιβλιογραφίας, οι επαγγελματίες του δείγματος παρουσιάζουν χαμηλά επίπεδα επαγγελματικού άγχους και επαγγελματικής εξουθένωσης (ιδίως στις διαστάσεις της συναισθηματικής εξάντλησης και αποπροσωποποίησης), ενώ διατηρούν υψηλό αίσθημα προσωπικής επίτευξης. Η επαγγελματική ικανοποίηση κινείται σε μέτρια επίπεδα, γεγονός που υποδηλώνει ένα γενικά θετικό αλλά όχι ιδανικό εργασιακό περιβάλλον. Ένα κεντρικό εύρημα αποτελεί ο εντοπισμός ενός λειτουργικού δυϊσμού: οι εργαζόμενοι εμφανίζουν υψηλή εσωτερική ικανοποίηση από τη φύση της εργασίας τους, λειτουργώντας ως αφοσιωμένοι λειτουργοί (ικανοποιημένος λειτουργός), ενώ ταυτόχρονα εκφράζουν χαμηλή ικανοποίηση από τις εξωτερικές συνθήκες όπως ο μισθός, οι ευκαιρίες προαγωγής, η οργανωσιακή ακαμψία (δυσαρεστημένος υπάλληλος). Σε επίπεδο ανταμοιβών, η μελέτη αναδεικνύει μια σαφή ιεραρχία ανταμοιβών, όπου το υποστηρικτικό εργασιακό περιβάλλον και οι ευκαιρίες επιμόρφωσης και ανάπτυξης κυριαρχούν ως οι πρωταρχικοί μοχλοί παρακίνησης, υποσκελίζοντας τις συναλλακτικές (οικονομικές) ανταμοιβές. Μέσω της πολυπαραγοντικής ανάλυσης, η διατριβή υπερβαίνει τις μεμονωμένες συσχετίσεις, προτείνοντας ένα ενιαίο ερμηνευτικό μοντέλο που συνθέτει τους οργανωσιακούς πόρους με τις ατομικές αντιδράσεις. Η διατριβή αναδεικνύει μια δυναμική αλληλουχία επιδράσεων, όπου οι ανταμοιβές ενισχύουν την επαγγελματική ικανοποίηση, η οποία με τη σειρά της λειτουργεί ως ρυθμιστικός παράγοντας ανάσχεσης του επαγγελματικού άγχους και πρόληψης της επαγγελματικής εξουθένωσης. Το μοντέλο αυτό δεν αποτελεί μόνο μια θεωρητική πρόταση, αλλά έναν λειτουργικό "οδικό χάρτη" για τον σχεδιασμό πολιτικών ΔΑΠ που προάγουν την επαγγελματική ανθεκτικότητα. Η μελέτη καταλήγει σε πρακτικές προτάσεις πολιτικής, υπογραμμίζοντας την ανάγκη μετάβασης των φορέων σε μοντέλα «Συνολικών Ανταμοιβών» (Total Rewards) και ανθρωποκεντρικής διοίκησης (επένδυση στις άυλες ανταμοιβές, τη διαρκή επιμόρφωση και ανάπτυξη και την ενίσχυση της οργανωσιακής κουλτούρας), ως αναγκαία συνθήκη για τη βιωσιμότητα και ευημερία του ανθρώπινου δυναμικού και τη διασφάλιση της ποιότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών προς τους ωφελούμενους.