Διερεύνηση της σχέσης των βιοψυχοκοινωνικών χαρακτηριστικών των ηλικιωμένων με την ευδόκιμη γήρανση και την αυτοφροντίδα τους

Abstract

This doctoral dissertation investigates the relationship between the biopsychosocial characteristics of older adults, flourishing aging, and self-care, adopting a holistic, integrative, and deeply human-centered perspective. Aging is not approached as a mere biological event or a linear trajectory toward decline, but as a complex and multidimensional human experience unfolding at the intersection of body, psyche, and social world. Rather than representing a simple endpoint, aging is conceptualized as a transformative process in which individuals are called to renegotiate their position in time, in their bodies, and within their relationships. It is not the loss of life, but a reconfiguration of presence within it. The theoretical foundation of the study lies in the biopsychosocial model, which emphasizes that health and illness are not isolated phenomena but the outcome of continuous interactions among biological, psychological, and social processes. Within this framework, health is redefined as the individual’s capacity to maintain coherence, meaning, relational presence, and functional adaptability over time. At the biological level, aging is understood as a multifactorial process characterized by progressive changes in physiological systems. Contemporary perspectives such as the “hallmarks of aging” highlight mechanisms including genomic instability, oxidative stress, mitochondrial dysfunction, and cellular senescence. However, the dissertation emphasizes that biological aging is not uniform; it is shaped by the interplay of genetic predispositions, environmental influences, and behavioral patterns. Thus, aging is not simply deterioration—it is a dynamic negotiation between decline and adaptation. At the psychological level, aging is explored as a process of internal reorganization rather than mere loss. While certain cognitive functions such as processing speed may decline, others—particularly crystallized intelligence and wisdom—remain stable or even develop further. Theories such as Selective Optimization with Compensation and Socioemotional Selectivity illustrate that older adults actively restructure their priorities, focusing on emotionally meaningful relationships and experiences.Psychological aging also involves identity reconstruction through narrative processes. Individuals reinterpret their life experiences, integrating loss, continuity, and transformation into a coherent sense of self. Emotional regulation often improves with age, and a tendency toward positivity and meaning-oriented processing emerges. Resources such as humor, resilience, and optimism function as protective mechanisms that sustain psychological well-being. At the social level, aging is inseparable from relational contexts. Social roles shift, networks change, and experiences such as retirement, bereavement, or reduced mobility reshape everyday life. Loneliness and social isolation emerge as critical risk factors affecting both mental and physical health. Yet, the presence of meaningful relationships and active participation in community life can significantly enhance well-being, reinforcing the fundamentally relational nature of human existence. Within this multidimensional framework, the dissertation introduces and develops the concept of flourishing aging. Unlike the dominant notion of “successful aging,” which often relies on objective and performance-based criteria, flourishing aging is conceptualized as a lived and dynamic process. It emphasizes meaning, relational continuity, dignity, and adaptation, even in the presence of limitations. Aging is thus not evaluated—it is understood.Central to this process is self-care, which emerges as a key regulatory mechanism linking psychosocial conditions—such as loneliness—with health outcomes and quality of life. Self-care is not reduced to behavioral practices; it is approached as a relational and existential function through which individuals sustain balance, continuity, and engagement with life. The empirical component of the dissertation further enriches this framework through three research strands: a systematic review on humanitarian love and its relation to burnout and resilience; a quantitative study examining love, compassion, personality, and burnout among healthcare professionals; and a mixed-methods investigation into symbolic representations of care and love in nursing practice. A major theoretical contribution of the dissertation is the development of the HALO model (Humanitarian Amor as Learned Occupational Soft Skill). This model reconceptualizes humanitarian love not as an inherent emotional trait, but as a learned, cultivated, and professionally relevant relational capacity. It integrates psychodynamic processes, relational micro-skills, and boundary-setting as a central psychological function. The model proposes that exposure to human vulnerability activates internal relational processes, leading professionals to a psychological crossroads: defensive withdrawal, over-identification, or integrative relational presence. The latter—sustained presence within care despite vulnerability—constitutes the core of therapeutic and ethical caregiving. Ultimately, this dissertation reframes aging as an experience of ongoing presence rather than withdrawal. It proposes that the essential question is not how one ages, but how one remains—present, connected, and engaged within the transformations of time.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή διερευνά τη σχέση των βιοψυχοκοινωνικών χαρακτηριστικών των ανθρώπων μεγαλύτερης ηλικίας με την ευδόκιμη γήρανση και την αυτοφροντίδα τους, υιοθετώντας μια ολιστική, συνθετική και βαθιά ανθρωποκεντρική προσέγγιση της ανθρώπινης εμπειρίας. Η γήρανση δεν αντιμετωπίζεται ως ένα απλό βιολογικό γεγονός ούτε ως μια γραμμική πορεία προς τη φθορά, αλλά ως μια σύνθετη, πολυεπίπεδη εμπειρία, η οποία εκτυλίσσεται στο σημείο συνάντησης του σώματος, της ψυχής και του κοινωνικού κόσμου. Αντί να σηματοδοτεί το τέλος μιας διαδρομής, αναδεικνύεται ως μια διαδικασία μετασχηματισμού, μέσα από την οποία το άτομο καλείται να επαναπροσδιορίσει τη θέση του στον χρόνο, στο σώμα του και στις σχέσεις του .Το θεωρητικό υπόβαθρο της διατριβής στηρίζεται στο βιοψυχοκοινωνικό μοντέλο, σύμφωνα με το οποίο η υγεία και η ασθένεια αποτελούν το αποτέλεσμα συνεχών αλληλεπιδράσεων μεταξύ βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων. Η υγεία, υπό αυτή την οπτική, δεν περιορίζεται στην απουσία νόσου, αλλά αφορά τη δυνατότητα του ανθρώπου να διατηρεί συνοχή, λειτουργικότητα, νόημα και σχέση. Στη βιολογική διάσταση, η γήρανση προσεγγίζεται ως μια πολυπαραγοντική διαδικασία, η οποία περιλαμβάνει προοδευτικές αλλαγές στα οργανικά συστήματα, αλλά και σημαντική ετερογένεια μεταξύ των ατόμων. Η έμφαση μετατοπίζεται από την παθητική αποδοχή της φθοράς σε μια δυναμική κατανόηση της γήρανσης ως πεδίου αλληλεπίδρασης μεταξύ γενετικών, περιβαλλοντικών και συμπεριφορικών παραγόντων. Στην ψυχολογική διάσταση, η γήρανση αναδεικνύεται ως διαδικασία αναδιοργάνωσης και νοηματοδότησης. Παρά τις απώλειες σε ορισμένες γνωστικές λειτουργίες, άλλες, όπως η εμπειρική γνώση και η σοφία, διατηρούνται ή και ενισχύονται. Το άτομο δεν αντιμετωπίζει παθητικά τις αλλαγές, αλλά επιλέγει, προσαρμόζεται και ανασυγκροτεί τις προτεραιότητές του. Η ταυτότητα επαναδιαπραγματεύεται μέσα από τη μνήμη και την αφήγηση, ενώ η συναισθηματική ρύθμιση συχνά βελτιώνεται, ενισχύοντας την ψυχική ανθεκτικότητα. Η κοινωνική διάσταση της γήρανσης υπογραμμίζει τη σημασία των σχέσεων, της κοινωνικής συμμετοχής και της υποστήριξης. Η μοναξιά και η κοινωνική απομόνωση αναδεικνύονται ως κρίσιμοι παράγοντες κινδύνου, ενώ η παρουσία ουσιαστικών σχέσεων λειτουργεί προστατευτικά, ενισχύοντας την ποιότητα ζωής. Ο άνθρωπος δεν γερνά μόνος, αλλά μέσα σε ένα πλέγμα σχέσεων που καθορίζουν την εμπειρία του. Στο πλαίσιο αυτό, εισάγεται η έννοια της ευδόκιμης γήρανσης, η οποία διαφοροποιείται από την έννοια της «επιτυχημένης γήρανσης». Η ευδόκιμη γήρανση δεν βασίζεται σε αντικειμενικά κριτήρια επίδοσης, αλλά στη βιωμένη εμπειρία του ανθρώπου. Ορίζεται ως η δυναμική διαδικασία κατά την οποία το άτομο διατηρεί ή αναπτύσσει νόημα, σχέση και ισορροπία, ακόμη και μέσα σε συνθήκες περιορισμών. Η έννοια αυτή περιλαμβάνει πολλαπλές διαστάσεις: σωματική, ψυχολογική, κοινωνική, πνευματική και οικονομική. Η υποκειμενική εμπειρία αποκτά κεντρική θέση, καθώς ο τρόπος με τον οποίο το άτομο ερμηνεύει τη ζωή του καθορίζει και τον τρόπο με τον οποίο βιώνει τη γήρανση. Σε αυτό το πλαίσιο, η αυτοφροντίδα αναδεικνύεται ως βασικός ρυθμιστικός μηχανισμός. Δεν αποτελεί απλώς ένα σύνολο συμπεριφορών, αλλά μια διαδικασία μέσω της οποίας το άτομο διατηρεί τη σχέση με τον εαυτό του, το σώμα του και τον κόσμο. Η αυτοφροντίδα λειτουργεί ως γέφυρα μεταξύ των ψυχοκοινωνικών συνθηκών και της υγείας. Η διατριβή συμβάλλει ουσιαστικά στην κατανόηση της γήρανσης ως εμπειρίας που δεν εξαντλείται στη φθορά, αλλά εμπεριέχει δυνατότητες ανάπτυξης, σύνδεσης και νοήματος. Η γήρανση δεν αποτελεί απομάκρυνση από τη ζωή, αλλά μια διαφορετική μορφή παρουσίας μέσα σε αυτήν. Και ίσως, τελικά, το βαθύτερο ερώτημα που αναδύεται μέσα από το έργο αυτό να μην είναι πώς γερνά κανείς, αλλά πώς παραμένει: πώς παραμένει παρών, συνδεδεμένος και ζωντανός μέσα στις μεταβολές του χρόνου.