Διερεύνηση του φαινομένου της απανθρωποποίησης σε πληθυσμό επαγγελματιών υγείας που εργάζονται σε δημόσια νοσοκομεία

Abstract

Introduction: Dehumanization refers to the tendency of individuals to attribute fewer human characteristics to others or to themselves. Institutional settings such as hospitals tend to foster latent forms of dehumanization due to their structural organization and the inherent demands of healthcare professions. Aim: The aim of this dissertation was to systematically investigate the phenomenon of dehumanization among healthcare professionals in public hospitals, to identify the factors influencing it, and to validate two core psychometric instruments for measuring other-directed dehumanization and self-dehumanization. Methodology: A mixed-methods research design was adopted, integrating quantitative and qualitative approaches. In the first phase, two psychometric instruments for measuring other-directed dehumanization and mechanistic self-dehumanization were developed and validated in a sample of 400 physicians and nurses working in six public hospitals in Crete. In the second phase, a large-scale quantitative study was conducted involving 1,150 healthcare professionals from fourteen public hospitals across Greece. Participants completed validated questionnaires assessing sociodemographic, educational, and occupational characteristics, as well as the Dehumanization Scale (DS), the Mechanistic Self-Dehumanization Scale (MSDS), the Ten-Item Personality Inventory (TIPI), the Professional Quality of Life Scale (ProQOL), and the Quality Assessment and Self-Report Questionnaire (QASRQ). Following data collection, statistical analyses were performed using IBM SPSS Statistics, with the level of statistical significance set at 5% (p < 0.05). The qualitative component involved a focus group comprising nine healthcare professionals from three public hospitals. The collected data were analyzed using thematic analysis, allowing for an in-depth exploration of participants’ experiences, perceptions, and subjective interpretations of dehumanization within the hospital environment.Results: Significant differences were identified among the subtypes of dehumanization. The mean score for Mechanistic Dehumanization was 3.07 ± 0.90, for Animalistic Dehumanization 2.85 ± 0.88, and for Mechanistic Self-Dehumanization 3.53 ± 0.94 (p < 0.05).Statistically significant gender differences were observed in self-dehumanization (3.50 ± 0.94 for women versus 3.64 ± 0.93 for men, p = 0.031). Personality traits were significantly associated with various forms of dehumanization, while empathy emerged as a key mediating factor. Occupational burnout and secondary traumatic stress were identified as major risk factors for the development of dehumanization. Qualitative findings corroborated the prevalence of mechanistic patient treatment, emotional detachment, and the gradual erosion of professional identity. Conclusions: Dehumanization in public hospitals constitutes a multifactorial and emerging phenomenon with substantial implications for patient care and the psychosocial well-being of healthcare professionals. This study highlights the need for targeted interventions aimed at enhancing empathy, improving working conditions, and promoting a holistic approach to healthcare delivery.

Εισαγωγή: Η απανθρωποποίηση είναι η τάση των ατόμων να αποδίδουν στους άλλους ή στον εαυτό τους λιγότερο ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Χώροι, όπως τα νοσοκομεία, ευνοούν τέτοιες λανθάνουσες μορφές απανθρωποποίησης, λόγω της δομής και της οργάνωσής τους, καθώς και απαιτήσεων σύμφυτων με το επάγγελμα. Σκοπός: Σκοπός της παρούσας διατριβής ήταν η συστηματική διερεύνηση του φαινομένου της απανθρωποποίησης στους επαγγελματίες υγείας των δημόσιων νοσοκομείων, η αποτύπωση των αιτιωδών παραγόντων που το επηρεάζουν, καθώς και η επικύρωση δύο βασικών ψυχομετρικών εργαλείων για τη μέτρηση της Έτερο-απανθρωποποίησης και Αυτό απανθρωποποίησης. Μεθοδολογία: Η διατριβή υιοθέτησε μια μικτή μεθοδολογική προσέγγιση, συνδυάζοντας ποσοτικές και ποιοτικές τεχνικές διερεύνησης. Στο πρώτο στάδιο, αναπτύχθηκαν και επικυρώθηκαν δυο ψυχομετρικά εργαλεία για τη μέτρηση της Έτερο-απανθρωποποίησης και της μηχανιστικής Αυτό-απανθρωποποίησης σε δείγμα 400 ιατρών και νοσηλευτών που εργάζονταν σε έξι δημόσια νοσοκομεία της Κρήτης. Στο επόμενο στάδιο πραγματοποιήθηκε ποσοτική ερευνητική μεθοδολογία σε εκτεταμένο δείγμα 1150 επαγγελματιών υγείας από δεκατέσσερα δημόσια νοσοκομεία της Ελλάδας. Οι συμμετέχοντες συμπλήρωσαν επικυρωμένα ερωτηματολόγια που αποτύπωναν τα κοινωνικοδημογραφικά, εκπαιδευτικά και επαγγελματικά χαρακτηριστικά τους, καθώς και την Κλίμακα Απανθρωποποίησης, την Κλίμακα Μηχανιστικής Αυτό-Απανθρωποποίησης, το Ερωτηματολόγιο αξιολόγησης προσωπικότητας Δέκα στοιχείων, την Κλίμακα Επαγγελματικής Ποιότητας Ζωής και τέλος το Ερωτηματολόγιο Αξιολόγησης και Αυτοαναφοράς για την Ποιότητα. Μετά την συλλογή του δείγματος, τα δεδομένα της έρευνας καταχωρήθηκαν και αναλύθηκαν στο στατιστικό πρόγραμμα SPSS. Το επίπεδο στατιστικής σημαντικότητας ορίσθηκε στο 5%. Στο ποιοτικό σκέλος της έρευνας, πραγματοποιήθηκε ομάδα εστίασης με τη συμμετοχή εννέα επαγγελματιών υγείας από 3 δημόσια νοσοκομεία. Η συλλεχθείσα πληροφορία αναλύθηκε με τη μέθοδο της θεματικής ανάλυσης, επιτρέποντας την εις βάθος κατανόηση των εμπειριών, των αντιλήψεων και των υποκειμενικών νοηματοδοτήσεων των συμμετεχόντων σχετικά με το φαινόμενο της απανθρωποποίησης στο νοσοκομειακό περιβάλλον. Αποτελέσματα: Σημαντικές διαφορές επικράτησης αναδείχθηκαν μεταξύ των υποτύπων απανθρωποποίησης. Η μέση βαθμολογία της υποκλίμακας Μηχανιστικής Απανθρωποποίησης υπολογίστηκε ως 3,07 ± 0,90, της Ανιμαλιστικής Απανθρωποποίησης υπολογίστηκε ως 2,85 ± 0,88 και της Μηχανιστικής Αυτό-απανθρωποποίησης υπολογίστηκε ως 3,53 ± 0,94 (p<0.05). Καταγράφηκαν στατιστικά σημαντικές διαφορές μεταξύ των φύλων σε σχέση με τη μηχανιστική Αυτό-Απανθρωποποίηση (3,50± 0,94 για τις γυναίκες έναντι 3,64 ± 0,93 για τους άνδρες, p = 0,031). Τα χαρακτηριστικά προσωπικότητας εμφάνισαν σημαντικές συσχετίσεις με τις μορφές απανθρωποποίησης, ενώ η ενσυναίσθηση λειτούργησε ως σημαντικός διαμεσολαβητικός παράγοντας. Η επαγγελματική κόπωση και το δευτερογενές τραυματικό στρες αναδείχθηκαν ως παράγοντες κινδύνου για την εμφάνιση απανθρωποποίησης. Η ποιοτική ανάλυση επιβεβαίωσε τη μηχανική αντιμετώπιση των ασθενών, τη συναισθηματική αποστασιοποίηση και τη σταδιακή απώλεια της επαγγελματικής ταυτότητας. Συμπεράσματα: Η απανθρωποποίηση στα δημόσια νοσοκομεία αποτελεί πολυπαραγοντικό και αναδυόμενο φαινόμενο με ουσιαστικές επιπτώσεις στη φροντίδα των ασθενών και την ψυχοκοινωνική ευημερία των επαγγελματιών υγείας. Η μελέτη αναδεικνύει την ανάγκη για στοχευμένες παρεμβάσεις που ενισχύουν την ενσυναίσθηση, βελτιώνουν τις εργασιακές συνθήκες και προωθούν μία ολιστική προσέγγιση φροντίδας.