Γεώργιος Θεοτόκης: ανάμεσα στο "Δυστυχώς επτωχεύσαμεν'' και στην ''Ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών''

Abstract

This dissertation examines the contribution of the Ionian politician and four-time Prime Minister of Greece, Georgios Theotokis, to the course of the Greek state toward modernization at the end of the nineteenth and the beginning of the twentieth century. The study focuses on four main areas: the institution of local government, the Jewish question, the Greek Language Question and the Eastern Question. First, the political and social environment of the Ionian Islands in the late nineteenth century is analyzed, along with the ideological influences that shaped Theotokis’ political personality and the economic conditions that determined his political activity. With regard to local government, Theotokis’ service as Mayor of Corfu contributed to the emergence of the island as an early international tourist destination through the utilization of foreign investments for the development of spa and seaside tourism infrastructure.Concerning the Jewish question, the research examines Theotokis’ stance during the anti-Jewish disturbances in Corfu in 1891. Despite accusations against him of adopting a contradictory position regarding respect for religious tolerance and freedom of worship, it is demonstrated that his reaction to this social unrest was directed primarily against the intervention of the Deligiannis government in the administration of justice, rather than against the Jewish community itself. Regarding the Greek Language Question, the dissertation analyzes Theotokis’ participation in educational reform as Minister of Education in the Trikoupis government, aiming at the democratization of education through the restriction of the teaching of Ancient Greek at the lower levels of schooling. The social conflicts that erupted over the language issue—the “Evangelika” riots of 1901 and the “Oresteiaka” riots of 1903—in which Theotokis played a leading role as Prime Minister of the Greek state, concealed a profound ideological division among the conservative and the modernizing forces within Greek society. Finally, with regard to the Eastern Question, the dissertation examines Theotokis’ efforts to reorganize the Greek armed forces, after the defeat of 1897, and to prepare the country for the forthcoming military conflicts that he had correctly foreseen would arise after the collapse of the Ottoman Empire. Through military reforms, armament programs and diplomatic initiatives, he contributed to strengthening Greece’s military and political role on the eve of the Balkan Wars. The dissertation concludes that Theotokis was not a proponent of radical ruptures, but rather a politician of gradual and methodical reforms, facilitating Greece’s smooth transition from the Greece of “Melouna” to the Greece of the “two continents and five seas,” from the Greece of Trikoupis to the Greece of Venizelos, and from the Greece of bankruptcy to the “economic miracle” of the early twentieth century.

Η παρούσα διατριβή εξετάζει τη συμβολή του Επτανήσιου πολιτικού και τετράκις πρωθυπουργού της Ελλάδας, Γεωργίου Θεοτόκη, στην πορεία του ελληνικού κράτους προς τον εκσυγχρονισμό στο τέλος του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα. Η μελέτη επικεντρώνεται σε τέσσερις βασικούς τομείς: την τοπική αυτοδιοίκηση, το Εβραϊκό ζήτημα, το Γλωσσικό ζήτημα και το Ανατολικό ζήτημα. Αρχικά αναλύεται το πολιτικό και κοινωνικό περιβάλλον των Ιονίων Νήσων στα τέλη του 19ου αιώνα, οι ιδεολογικές επιδράσεις που διαμόρφωσαν την πολιτική προσωπικότητα του Θεοτόκη, καθώς και οι οικονομικές συνθήκες που καθόρισαν τη δράση του. Ως προς την τοπική αυτοδιοίκηση, η θητεία του Θεοτόκη ως δημάρχου Κέρκυρας συνέβαλε στην ανάδειξη του νησιού ως πρώιμου διεθνούς τουριστικού προορισμού μέσω της αξιοποίησης ξένων επενδύσεων για την δημιουργία υποδομών ιαματικού και θαλάσσιου τουρισμού. Ως προς το Εβραϊκό ζήτημα, η έρευνα εξετάζει τη στάση του Θεοτόκη κατά τα «Εβραϊκά» της Κέρκυρας του 1891. Παρά τις κατηγορίες εναντίον του περί αντιφατικής στάσης ως προς τον σεβασμό της ανεξιθρησκίας και της θρησκευτικής ελευθερίας, τεκμηριώνεται ότι η αντίδρασή του στην εν λόγω κοινωνική αναταραχή στρεφόταν κυρίως κατά της παρέμβασης της κυβέρνησης Δηλιγιάννη στο έργο της δικαιοσύνης και όχι κατά της εβραϊκής κοινότητας. Ως προς το Γλωσσικό ζήτημα αναλύεται η συμμετοχή του Θεοτόκη στην εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, ως υπουργού Παιδείας της κυβέρνησης Τρικούπη, με στόχο τον εκδημοκρατισμό της εκπαίδευσης μέσω του περιορισμού της διδασκαλίας των αρχαίων ελληνικών στις κατώτερες βαθμίδες. Οι κοινωνικές συγκρούσεις που ξέσπασαν με αφορμή το γλωσσικό ζήτημα, των «Ευαγγελικών» του 1901 και των «Ορεστειακών» του 1903, στις οποίες ο Θεοτόκης υπήρξε πρωταγωνιστής ως πρωθυπουργός του ελληνικού κράτους, υποκρύπτουν μια βαθιά ιδεολογική διάσταση ανάμεσα στις συντηρητικές και τις εκσυγχρονιστικές δυνάμεις της ελληνικής κοινωνίας .Τέλος, ως προς το Ανατολικό ζήτημα, εξετάζεται η προσπάθεια του Θεοτόκη να αναδιοργανώσει τις ελληνικές ένοπλες δυνάμεις μετά την ήττα του 1897 και να προετοιμάσει τη χώρα για τις επερχόμενες πολεμικές συγκρούσεις που ορθά είχε προβλέψει πως θα προκαλούσε η κατάρρευση της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Μέσα από στρατιωτικές μεταρρυθμίσεις, εξοπλιστικά προγράμματα και διπλωματικές πρωτοβουλίες, συνέβαλε στην ενίσχυση του στρατιωτικού και πολιτικού ρόλου της Ελλάδας στις παραμονές των βαλκανικών πολέμων. Η διατριβή καταλήγει ότι ο Θεοτόκης δεν υπήρξε φορέας ριζοσπαστικών τομών, αλλά πολιτικός σταδιακών και μεθοδικών μεταρρυθμίσεων, αρωγός μιας ομαλής μετάβασης της χώρας από την Ελλάδα της Μελούνας στην Ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών, από την Ελλάδα του Τρικούπη στην Ελλάδα του Βενιζέλου, από την Ελλάδα της πτώχευσης στο “οικονομικό θαύμα” των αρχών του 20ου αιώνα.