Η κοινωνική διάσταση των αρχαίων γραφημάτων: τα αρχαία γραφήματα ως μορφή ανταλλαγής μηνυμάτων στον αρχαίο κόσμο

Abstract

This dissertation examines ancient graffiti as a social and cultural practice of communication, aiming to highlight their significance for the study of everyday life and social self-expression in antiquity. Particular emphasis is placed on social groups that are often absent from official historical sources, such as women, children, slaves, freedpersons, and individuals of lower social status. The chronological scope of the research extends from the 8th century BC, following the introduction of alphabetic writing in Greece, to the early Christian period, while geographically it encompasses the Greek mainland, the western and Italian colonies, as well as a single case study from Portugal. The overall corpus comprises 179 passages from 38 ancient authors and 498 archaeological testimonies. This material includes graffiti in both textual and pictorial form, official inscriptions sharing common characteristics with graffiti, literary references relating to graffiti practices, and artistic representations of individuals writing or reading graffiti. The analysis is structured around four principal themes: (1) questions of definition and terminology; (2) the technological aspects of graffiti practices; (3) the people behind the graffiti; and (4) perceptions and attitudes towards graffiti, both in antiquity and in modern scholarship. The findings demonstrate that the practice of graffiti was widespread and accessible to different social groups, regardless of gender, age, or social standing. At the same time, the study shows that, although graffiti constituted an informal mode of communication that allowed greater freedom of expression than official writing, it nevertheless followed specific unwritten social conventions that varied according to period, gender, and cultural context.

Η παρούσα διατριβή εξετάζει τα αρχαία γραφήματα ως κοινωνική και πολιτισμική πρακτική επικοινωνίας, με στόχο να αναδείξει τη σημασία τους για τη μελέτη της καθημερινής ζωής και της κοινωνικής αυτοέκφρασης στην αρχαιότητα. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται σε κοινωνικές ομάδες που απουσιάζουν συχνά από τις επίσημες ιστορικές πηγές, όπως γυναίκες, παιδιά, δούλοι, απελεύθεροι και άτομα χαμηλότερης κοινωνικής θέσης. Το ερευνητικό πεδίο εκτείνεται χρονικά από τον 8ο αιώνα π.Χ., δηλαδή από την εισαγωγή της αλφαβητικής γραφής στην Ελλάδα, έως και τα πρώτα χριστιανικά χρόνια, ενώ γεωγραφικά καλύπτει τον ελλαδικό χώρο, τις αποικίες της Δύσης και της Ιταλίας, καθώς και ένα μεμονωμένο παράδειγμα από την Πορτογαλία. Το συνολικό υλικό περιλαμβάνει 179 αποσπάσματα από 38 αρχαίους συγγραφείς και 498 αρχαιολογικά τεκμήρια. Σε αυτό εντάσσονται γραφήματα σε μορφή κειμένων ή εικόνων, επίσημες επιγραφές με κοινά χαρακτηριστικά προς τα γραφήματα, γραμματειακές αναφορές σχετικές με τη γραφηματική πρακτική, καθώς και καλλιτεχνικές απεικονίσεις ανθρώπων που γράφουν ή διαβάζουν γραφήματα. Η ανάλυση οργανώνεται σε τέσσερις βασικούς άξονες. (1) ζητήματα ορισμού και ορολογίας, (2) τεχνολογικές πτυχές της γραφηματικής πρακτικής, (3) οι άνθρωποι πίσω από τα γραφήματα (4) οι αντιλήψεις και οι στάσεις απέναντι στα γραφήματα τόσο στην αρχαιότητα όσο και στη σύγχρονη έρευνα. Τα συμπεράσματα δείχνουν ότι η πρακτική των γραφημάτων ήταν ευρέως διαδεδομένη και προσβάσιμη σε διαφορετικές κοινωνικές ομάδες, ανεξαρτήτως φύλου, ηλικίας ή κοινωνικής θέσης. Παράλληλα, αποδεικνύεται ότι, παρότι τα γραφήματα αποτελούσαν μια άτυπη μορφή επικοινωνίας με μεγαλύτερη ελευθερία έκφρασης σε σχέση με την επίσημη γραφή, ακολουθούσαν συγκεκριμένους άγραφους κοινωνικούς κανόνες που διαφοροποιούνταν ανάλογα με την εποχή, το φύλο και το πολιτισμικό πλαίσιο. Η διατριβή συμβάλλει έτσι ουσιαστικά στην κατανόηση των αρχαίων γραφημάτων ως φορέων κοινωνικής ταυτότητας, αυτοπροσδιορισμού και καθημερινής εμπειρίας, προτείνοντας παράλληλα ένα νέο μεθοδολογικό υπόδειγμα για τη μελέτη άτυπων μορφών επικοινωνίας στην αρχαιότητα.

Die vorliegende Dissertation untersucht antike Graffiti als soziale und kulturelle Kommunikationspraxis mit dem Ziel, ihre Bedeutung für die Erforschung des Alltagslebens und der sozialen Selbstdarstellung in der Antike hervorzuheben. Besonderes Augenmerk gilt dabei sozialen Gruppen, die in den offiziellen historischen Quellen häufig fehlen, wie Frauen, Kindern, Sklaven, Freigelassenen und Personen niedrigerer sozialer Stellung. Der zeitliche Rahmen der Untersuchung erstreckt sich vom 8. Jahrhundert v. Chr., also von der Einführung der alphabetischen Schrift in Griechenland, bis in die frühe christliche Zeit. Geographisch umfasst die Studie den griechischen Raum, die westlichen und italischen Kolonien sowie ein einzelnes Fallbeispiel aus Portugal. Das Gesamtkorpus beinhaltet 179 Textstellen aus 38 antiken Autoren sowie 498 archäologische Zeugnisse. Dazu zählen Graffiti in Text- oder Bildform, offizielle Inschriften mit gemeinsamen Merkmalen zu Graffiti, literarische Hinweise auf die Praxis des Graffitischreibens sowie künstlerische Darstellungen von Menschen, die Graffiti schreiben oder lesen. Die Analyse ist in vier zentrale Themenbereiche gegliedert: (1) Fragen der Definition und Terminologie, (2) technologische Aspekte der Graffiti-Praxis, (3) die Menschen hinter den Graffiti sowie (4) Wahrnehmungen und Einstellungen gegenüber Graffiti sowohl in der Antike als auch in der modernen Forschung. Die Ergebnisse zeigen, dass die Praxis der Graffiti weit verbreitet und für unterschiedliche gesellschaftliche Gruppen zugänglich war – unabhängig von Geschlecht, Alter oder sozialem Status. Gleichzeitig wird deutlich, dass Graffiti zwar eine informelle Kommunikationsform mit größerer Ausdrucksfreiheit als die offizielle Schrift darstellten, dennoch jedoch bestimmten ungeschriebenen sozialen Regeln folgten, die je nach Epoche, Geschlecht und kulturellem Kontext variierten. Die Dissertation leistet somit einen wesentlichen Beitrag zum Verständnis antiker Graffiti als Träger sozialer Identität, Selbstdefinition und alltäglicher Erfahrung und schlägt zugleich ein neues methodologisches Modell für die Erforschung informeller Kommunikationsformen in der Antike vor.