The political economy of third sector: investigating the relationship between NGOs and State in the fight against poverty and social exclusion

Abstract

This doctoral dissertation examines the evolving relationship between the welfare state and the third sector in Greece, focusing specifically on the role of non-governmental organizations (NGOs) in addressing poverty and social exclusion at the local level. Against the backdrop of the Greek welfare state’s historically fragmented and clientelistic development, and in the context of the post-2010 austerity period, the study investigates how third sector organizations have become increasingly embedded in the provision of essential welfare services.The research is grounded in comparative welfare state theory, debates on welfare pluralism, and the literature on poverty, material deprivation and social exclusion. It critically engages with competing perspectives on state–third sector relations, including substitution and complementarity hypotheses, and situates the Greek case within broader transformations of welfare governance under conditions of fiscal constraint and market-oriented reform. Particular emphasis is placed on the multidimensional understanding of poverty and on the institutional configuration of welfare provision. Methodologically, the dissertation develops a novel program-based framework designed to empirically capture the degree and form of third sector involvement in the fight against poverty and social exclusion. The framework introduces a set of graded indices that measure third sector participation across three distinct stages of welfare provision (planning, funding and implementation), allowing for the systematic mapping of welfare mix arrangements at the local level. The proposed indices provide a flexible tool capable of capturing variations in the intensity and configuration of NGO involvement across local contexts. Their design enables application in comparative and longitudinal analyses and allows for potential integration into panel econometric models examining associations between third sector involvement and local socio-economic conditions. While the indices do not directly measure service effectiveness or resource volume, they constitute an original contribution by operationalizing the institutional dimension of welfare pluralism in a structured and replicable manner. The empirical part of the dissertation is based on original field research, in which participating NGOs completed two structured questionnaires designed to generate new data on third sector activities related to poverty and social exclusion in Greece. The analysis of these primary data enables the empirical application of the proposed indices and provides systematic evidence on the contemporary configuration of state–third sector relations in the field of social protection. By combining theoretical analysis, methodological innovation and original empirical research, this dissertation contributes to the literature on welfare governance and third sector studies, offering a locally grounded yet generalizable framework for assessing the role of NGOs within contemporary welfare systems, while providing an updated empirical account of the Greek case.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζει την εξελισσόμενη σχέση μεταξύ του κράτους και του τρίτου τομέα στην Ελλάδα, εστιάζοντας ειδικότερα στον ρόλο των μη κυβερνητικών οργανώσεων (ΜΚΟ) στην αντιμετώπιση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού σε τοπικό επίπεδο. Στο πλαίσιο της ιστορικά κατακερματισμένης και πελατειακής ανάπτυξης του ελληνικού κοινωνικού κράτους, σε συνδυασμό με τις συνθήκες της περιόδου λιτότητας μετά το 2010, η μελέτη διερευνά τον τρόπο με τον οποίο οι οργανώσεις του τρίτου τομέα έχουν καταστεί ολοένα και περισσότερο ενσωματωμένες στην παροχή βασικών υπηρεσιών κοινωνικής προστασίας. Η έρευνα βασίζεται στη συγκριτική θεωρία του κοινωνικού κράτους, στις συζητήσεις περί πλουραλισμού της πρόνοιας και στη σχετική βιβλιογραφία για τη φτώχεια, την υλική αποστέρηση και τον κοινωνικό αποκλεισμό. Προσεγγίζει κριτικά ανταγωνιστικές θεωρητικές ερμηνείες των σχέσεων κράτους και τρίτου τομέα, συμπεριλαμβανομένων των υποθέσεων υποκατάστασης και συμπληρωματικότητας, και εντάσσει την ελληνική περίπτωση στο ευρύτερο πλαίσιο των μετασχηματισμών της διακυβέρνησης της πρόνοιας υπό συνθήκες δημοσιονομικών περιορισμών, προσανατολισμένων στην νεοφιλελεύθερη διαχείριση των μηχανισμών της πρόνοιας. Ιδιαίτερη έμφαση δίδεται στην πολυδιάστατη κατανόηση της φτώχειας και στη θεσμική διάρθρωση της παροχής κοινωνικής προστασίας. Σε μεθοδολογικό επίπεδο, η διατριβή αναπτύσσει ένα καινοτόμο, πλαίσιο ανάλυσης, σχεδιασμένο να αποτυπώνει εμπειρικά τον βαθμό και τη μορφή συμμετοχής του τρίτου τομέα σε προγράμματα που στοχεύουν στην καταπολέμηση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Το πλαίσιο αυτό εισάγει ένα σύνολο διαβαθμισμένων δεικτών που μετρούν τη συμμετοχή των οργανώσεων του τρίτου τομέα σε τρία διακριτά στάδια της παροχής πρόνοιας (σχεδιασμός, χρηματοδότηση και υλοποίηση), επιτρέποντας τη συστηματική χαρτογράφηση των σχημάτων «μείγματος πρόνοιας» σε τοπικό επίπεδο. Οι προτεινόμενοι δείκτες αποτελούν ένα ευέλικτο εργαλείο ικανό να αποτυπώσει διαφοροποιήσεις στην ένταση και στη διαμόρφωση της συμμετοχής των ΜΚΟ μεταξύ τοπικών πλαισίων. Ο σχεδιασμός τους επιτρέπει την εφαρμογή τους σε συγκριτικές και διαχρονικές αναλύσεις, καθώς και τη πιθανή δυνητική ενσωμάτωσή τους σε οικονομετρικά υποδείγματα πάνελ, τα οποία εξετάζουν συσχετίσεις μεταξύ της συμμετοχής του τρίτου τομέα και τοπικών κοινωνικοοικονομικών συνθηκών. Αν και οι δείκτες δεν μετρούν άμεσα την αποτελεσματικότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών ή τον όγκο των διατιθέμενων πόρων, συνιστούν πρωτότυπη συμβολή, καθώς επιχειρούν τη συστηματική και αναπαραγώγιμη επιχειρησιακοποίηση της θεσμικής διάστασης του πλουραλισμού της πρόνοιας. Το εμπειρικό μέρος της διατριβής βασίζεται σε πρωτογενή έρευνα πεδίου, στο πλαίσιο της οποίας οι συμμετέχουσες ΜΚΟ συμπλήρωσαν δύο δομημένα ερωτηματολόγια, σχεδιασμένα να παράγουν νέα δεδομένα σχετικά με τη δράση του τρίτου τομέα στην Ελλάδα στον τομέα της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Η ανάλυση των πρωτογενών αυτών δεδομένων καθιστά δυνατή την εμπειρική εφαρμογή των προτεινόμενων δεικτών και παρέχει μια νέα συστηματικά τεκμηριωμένη εικόνα για τη σύγχρονη διαμόρφωση των σχέσεων κράτους και τρίτου τομέα στον χώρο της κοινωνικής προστασίας. Συνδυάζοντας τη θεωρητική ανάλυση με τη μεθοδολογική καινοτομία και την πρωτότυπη εμπειρική έρευνα, η διατριβή συμβάλλει στη βιβλιογραφία για τη διακυβέρνηση της πρόνοιας και τις σπουδές του τρίτου τομέα, προσφέροντας ένα τοπικά εδραιωμένο αλλά γενικεύσιμο πλαίσιο αξιολόγησης του ρόλου των ΜΚΟ στα σύγχρονα συστήματα κοινωνικής προστασίας, καθώς και μια επικαιροποιημένη εμπειρική αποτύπωση της ελληνικής περίπτωσης.