Λαϊκή λατρεία και θρησκευτικές τελετουργίες των κατοίκων της Λευκάδας (τέλη 19ου αι. - τέλη 20ού αι.)

Abstract

This doctoral dissertation examines folk worship and the religious rituals of the inhabitants of Lefkada from the late nineteenth to the late twentieth century, attempting a comprehensive folkloristic and anthropological approach to religious behavior. The aim of the research is to document, analyze, and interpret religious beliefs, practices, and customs as they are shaped within the relationship between official ecclesiastical tradition and popular religiosity.The study demonstrates that folk worship coexists with official religion in a dynamic relationship of interaction, in which phenomena of assimilation, adaptation, and divergence can be observed. The local Church often functions as a mediator for the incorporation of popular elements, while at the same time practices persist that do not fully conform to the formal liturgical framework.The dissertation is organized thematically, initially examining the historical and social context of Lefkada and the role of the Church. It then analyzes the cycles of time and life (birth, marriage, death), through which the significance of customary practices in the formation of social and religious identity is highlighted. Particular emphasis is placed on ritual acts, the veneration of saints, and the belief in supernatural beings, as well as on phenomena such as magic and divination, which coexist with Orthodox faith. Furthermore, the study explores folk ecclesiastical art as an expression of lived religiosity. The research points to the gradual decline of traditional practices during the twentieth century due to social and economic changes, as well as to their revival through folklorization. Ultimately, the dissertation contributes to filling a significant gap in the bibliography, offering a comprehensive account of the religious folklore of Lefkada and highlighting its importance for both theological and anthropological research.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζει τη λαϊκή λατρεία και τις θρησκευτικές τελετουργίες των κατοίκων της Λευκάδας από τα τέλη του 19ου έως τα τέλη του 20ού αιώνα, επιχειρώντας μια συνολική λαογραφική και ανθρωπολογική προσέγγιση της θρησκευτικής συμπεριφοράς. Στόχος της έρευνας είναι η καταγραφή, η ανάλυση και η ερμηνεία των θρησκευτικών αντιλήψεων, πρακτικών και εθίμων, όπως αυτά διαμορφώνονται στο πλαίσιο της σχέσης μεταξύ επίσημης εκκλησιαστικής παράδοσης και λαϊκής θρησκευτικότητας. Η μελέτη αναδεικνύει ότι η λαϊκή λατρεία συνυπάρχει με την επίσημη θρησκεία σε μια δυναμική σχέση αλληλεπίδρασης, όπου παρατηρούνται φαινόμενα αφομοίωσης, προσαρμογής αλλά και απόκλισης. Η τοπική Εκκλησία λειτουργεί συχνά ως φορέας ενσωμάτωσης λαϊκών στοιχείων, ενώ παράλληλα διατηρούνται πρακτικές που δεν εντάσσονται πλήρως στο κανονικό και λειτουργικό πλαίσιο. Η διατριβή οργανώνεται θεματικά, εξετάζοντας αρχικά το ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο της Λευκάδας και τον ρόλο της Εκκλησίας. Στη συνέχεια αναλύονται οι κύκλοι του χρόνου και της ζωής (γέννηση, γάμος, θάνατος), μέσα από τους οποίους αναδεικνύεται η σημασία των εθιμικών πρακτικών στη συγκρότηση της κοινωνικής και θρησκευτικής ταυτότητας. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στις τελετουργικές πράξεις, την αγιολατρία και τη στοιχειολατρία, καθώς και σε φαινόμενα όπως η μαγεία και η μαντεία, τα οποία συνυπάρχουν με την ορθόδοξη πίστη. Επιπλέον, εξετάζεται η λαϊκή εκκλησιαστική τέχνη ως έκφραση της βιωμένης θρησκευτικότητας. Η έρευνα επισημαίνει τη σταδιακή υποχώρηση των παραδοσιακών πρακτικών κατά τον 20ό αιώνα, λόγω κοινωνικών και οικονομικών μεταβολών, αλλά και την αναβίωσή τους μέσω του φολκλορισμού. Τελικά, η διατριβή συμβάλλει στην κάλυψη ενός σημαντικού βιβλιογραφικού κενού, προσφέροντας μια ολοκληρωμένη εικόνα της θρησκευτικής λαογραφίας της Λευκάδας και αναδεικνύοντας τη σημασία της για τη θεολογική και ανθρωπολογική έρευνα.