Ρομποτική και ηλεκτρονική προσωπικότητα: ηθικά και νομικά ζητήματα σε Ελλάδα, Ευρωπαϊκή Ένωση και αλλοδαπή

Abstract

This doctoral dissertation explores complex legal, regulatory, and ethical challenges arising from the rapid advancement of robotics and Artificial Intelligence (AI). In an era in which autonomous systems are transforming everyday life, work, and public administration, as well as the fields of national defense and military use, this research focuses on the critical need for the development of law alongside technological progress. The central pillar of this study is the investigation of the concept of "Electronic Personhood." It examines whether intelligent robotic systems can be recognized as legal entities with rights and obligations, drawing parallels with the historical evolution of legal personality for non-human entities, such as corporations or elements of the natural environment. Furthermore, the thesis analyzes issues of civil and criminal liability in cases of damage caused by autonomous systems, where human culpability is difficult to trace (the "Black Box" phenomenon). The research methodology is based on the principles of Grounded Theory, combining qualitative analysis, systematic literature review, and a comparative study of legislative frameworks in Greece, the European Union, and abroad (USA, Asia, Middle East). Particular emphasis is placed on recent European initiatives, such as the Artificial Intelligence Act (AI Act) and the EU’s strategy for a human-centric approach to technology. Finally, the dissertation highlights the ethical dilemmas of "Robo-ethics," examining the impact of robots on human dignity, privacy, and social equality. The aim of this work is to contribute to the scientific dialogue toward the creation of a flexible and fair regulatory framework that protects human beings without stifling innovation.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή διερευνά το σύνθετο πλέγμα των νομικών, κανονιστικών και ηθικών προκλήσεων που ανακύπτουν από τη ραγδαία εξέλιξη της ρομποτικής επιστήμης και της τεχνητής νοημοσύνης (Τ.Ν.). Σε μια εποχή όπου τα αυτόνομα συστήματα μετασχηματίζουν την καθημερινότητα, την εργασία και τη δημόσια διοίκηση και τους τομείς εθνικής άμυνας και στρατιωτικής χρήσης, η έρευνα εστιάζει στην κρίσιμη ανάγκη εξέλιξης του δικαίου παράλληλα με την τεχνολογική πρόοδο. Κεντρικό άξονα της μελέτης αποτελεί η διερεύνηση της έννοιας της «Ηλεκτρονικής Προσωπικότητας». Εξετάζεται το κατά πόσο τα ευφυή ρομποτικά συστήματα δύνανται να αναγνωριστούν ως υποκείμενα δικαίου με δικαιώματα και υποχρεώσεις, παραλληλίζοντας την ιστορική εξέλιξη της νομικής προσωπικότητας σε μη ανθρώπινες οντότητες, όπως οι εταιρείες ή τα στοιχεία της φύσης. Επιπλέον, αναλύονται ζητήματα αστικής και ποινικής ευθύνης σε περιπτώσεις πρόκλησης ζημίας από αυτόνομα συστήματα, όπου η ανθρώπινη υπαιτιότητα είναι δύσκολο να εντοπιστεί (φαινόμενο του «Μαύρου Κουτιού»). Η μεθοδολογία της έρευνας βασίζεται στις αρχές της θεμελιωμένης θεωρίας (Grounded Theory), συνδυάζοντας την ποιοτική ανάλυση, τη συστηματική βιβλιογραφική ανασκόπηση και τη συγκριτική μελέτη των νομοθετικών πλαισίων σε Ελλάδα, Ευρωπαϊκή Ένωση και αλλοδαπή (ΗΠΑ, Ασία, Μέση Ανατολή). Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στις πρόσφατες ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες, όπως ο Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act) και η στρατηγική της Ε.Ε. για μια ανθρωποκεντρική προσέγγιση της τεχνολογίας. Τέλος, η διατριβή αναδεικνύει τα ηθικά διλήμματα της «Ρομπο-ηθικής», εξετάζοντας την επίδραση των ρομπότ στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την ιδιωτικότητα και την κοινωνική ισότητα. Σκοπός της εργασίας είναι να συμβάλει στον επιστημονικό διάλογο για τη δημιουργία ενός ευέλικτου και δίκαιου ρυθμιστικού πλαισίου που θα προστατεύει τον άνθρωπο χωρίς να αναστέλλει την καινοτομία.

Cette thèse de doctorat explore les défis juridiques, réglementaires et éthiques complexes découlant de l’évolution rapide de la robotique et de l’intelligence artificielle (IA). À une époque où les systèmes autonomes transforment la vie quotidienne, le travail et l’administration publique, ainsi que les domaines de la défense nationale et de l’usage militaire, cette recherche met l’accent sur la nécessité cruciale de faire évoluer le droit parallèlement au progrès technologique. Le pilier central de cette étude est l’analyse du concept de « personnalité électronique ». Elle examine si des systèmes robotiques intelligents peuvent être reconnus comme des entités juridiques dotées de droits et d’obligations, en établissant des parallèles avec l’évolution historique de la personnalité juridique accordée à des entités non humaines, telles que les sociétés ou certains éléments de l’environnement naturel. Par ailleurs, la thèse analyse les questions de responsabilité civile et pénale dans les cas de dommages causés par des systèmes autonomes, lorsque la culpabilité humaine est difficile à établir (le phénomène de la « boîte noire »). La méthodologie de recherche repose sur les principes de la Grounded Theory, combinant une analyse qualitative, une revue systématique de la littérature et une étude comparative des cadres législatifs en Grèce, dans l’Union européenne et à l’étranger (États-Unis, Asie, Moyen-Orient). Une attention particulière est accordée aux initiatives européennes récentes, telles que le règlement sur l’intelligence artificielle (AI Act) et la stratégie de l’Union européenne pour une approche centrée sur l’humain de la technologie. Enfin, la thèse met en lumière les dilemmes éthiques de la « robo-éthique », en examinant l’impact des robots sur la dignité humaine, la vie privée et l’égalité sociale. L’objectif de ce travail est de contribuer au dialogue scientifique en vue de la création d’un cadre réglementaire flexible et équitable, protégeant l’être humain sans freiner l’innovation.