The Emperor’s New Clothes?: assessing the democratic value of the European Citizens’ Initiative

Abstract

The European Union (EU) has long been accused of suffering from a democratic deficit. One of the latest reforms introduced with a view to tackling this deficit is the European Citizens’ Initiative (ECI), an instrument which allows citizens to present legislative proposals provided that they have collected one million signatures from several Member States. The establishment of the ECI has been accompanied by buoyant democratic rhetoric by EU leaders for enabling, for the first time, EU citizens to participate directly in shaping EU policy. But, does the ECI really help enhance democracy in the EU? Although this question has attracted considerable scholarly attention, our knowledge about the democratic value of the ECI remains limited. This is due, first, to the fragmented character of the criteria against which the democratic value of the ECI is discussed and, second, to the absence of systematic empirical research. This thesis addresses both these shortcomings. Drawing on political equality and autonomy as core normative democratic principles, I derive three criteria which aim to provide a comprehensive set of evaluative standards: equal and inclusive participation, openness and inclusive group access to the agenda, and impact on the legislative agenda. Second, I study how well the ECI meets each of these criteria over three empirical chapters. I draw on different fields of literature for each level of analysis and use a multi-method approach, which combines quantitative analysis, qualitative comparative analysis (QCA) and case-studies, and different sources of data. Synthesizing the findings, this study informs the debate about the democratic value of the ECI and its capacity to enhance the democratic fabric of the EU. But beyond case specifics, the thesis generates insights for understanding the possibilities and limits of democratizing the EU by offering citizens opportunities to participate beyond, and in addition to, representative channels.

Η διατριβή επιχειρεί τη συστηματική αποτίμηση της συμβολής της Ευρωπαϊκής Πρωτοβουλίας Πολιτών στην ενίσχυση της δημοκρατικής διακυβέρνησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε.Ε). Η Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία Πολιτών αποτελεί ένα θεσμό λαϊκής νομοθετικής πρωτοβουλίας σε ενωσιακό επίπεδο που επιτρέπει σε ένα εκατομμύριο Ευρωπαίους πολίτες, από τουλάχιστον ένα τέταρτο των κρατών μελών της Ε.Ε, να ζητούν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να υποβάλει νομοθετικές προτάσεις. Έχοντας ως αφετηρία την κανονιστική θεώρηση της έννοιας της δημοκρατίας, όπως αυτή αποτυπώνεται στη σύγχρονη πολιτική θεωρία με βάση τις αρχές της πολιτικής ισότητας και της αυτονομίας, η διατριβή προκρίνει τρία κριτήρια για την αξιολόγηση του χαρακτήρα του θεσμού της Ευρωπαϊκής Πρωτοβουλίας Πολιτών: α) την ισότιμη και συμπεριληπτική συμμετοχή, β) την ανοιχτή και συμπεριληπτική πρόσβαση των ομάδων πίεσης στην πολιτική ατζέντα και γ) την επιρροή στη διαμόρφωση της νομοθετικής ατζέντας της Ε.Ε. Η ερευνητική στρατηγική που ακολουθείται ώστε να διερευνηθεί αν - και γιατί - η Πρωτοβουλία πληροί ή όχι τα κριτήρια αυτά στην πράξη αντλεί από διαφορετικά ερευνητικά πεδία της πολιτικής επιστήμης και βασίζεται σε έναν συνδυασμό ερευνητικών δεδομένων και μεθοδολογικών εργαλείων – την ποσοτική/στατιστική ανάλυση, την ποιοτική συγκριτική ανάλυση (Qualitative Comparative Analysis, QCA) και τις μελέτες περίπτωσης. Τα ευρήματα της διατριβής εισφέρουν στον επιστημονικό διάλογο σχετικά με το δημοκρατικό χαρακτήρα της Ευρωπαϊκής Πρωτοβουλίας Πολιτών τόσο θεωρητικά όσο και εμπειρικά. Παράλληλα, πέρα από την αποτίμηση της Ευρωπαϊκής Πρωτοβουλίας Πολιτών, η διατριβή συμβάλλει στην κατανόηση των προοπτικών και των προκλήσεων που προκύπτουν από την εισαγωγή θεσμών άμεσης συμμετοχής για την ενίσχυση του δημοκρατικού χαρακτήρα της διακυβέρνησης της Ε.Ε. και στη σχετική επίκαιρη συζήτηση σε επιστημονικό και πολιτικό επίπεδο.