Το Βυζάντιο του Κωνσταντίνου Ζ΄ Πορφυρογέννητου και ο μεσαιωνικός κόσμος

Abstract

THESIS ABSTRACTThis dissertation examines the reign and intellectual profile of Emperor Constantine VII Porphyrogenitus (913–959 AD), situating 10th-century Byzantium within the broader political, administrative, and cultural context of the medieval world. The central objective of the research is to analyze the "art of governance" (ars regnandi), as expressed both theoretically and practically through the study of administration, fiscal policy, diplomacy, and the intellectual production of the era. Combining a biographical approach with comparative historical analysis, the thesis highlights the dynamic synthesis of theory and practice that characterized imperial power. The research draws upon an extensive, multilingual bibliography comprising primary sources, historiographical testimonies, administrative and legislative texts, as well as contemporary monographs and articles. This diverse and multilingual corpus of evidence allows for a multifaceted examination of the political, economic, and cultural phenomena of the period, enabling the cross-referencing of data and a critical reading of the sources. The first section of the study focuses on the phases of Constantine VII's regency and co-reign, which functioned as a period of political apprenticeship that shaped the initial institutional and ideological frameworks of his authority. Within this context, particular attention is paid to the role of Romanos I Lekapenos, who co-ruled with Porphyrogenitus and emerged as a pivotal political figure of the era. The dissertation analyzes the dynamics of cooperation and political dependence between the two rulers, examines the administrative and military practices developed under Romanos's supervision, and investigates how this experience influenced Constantine VII’s subsequent political thought, thereby underscoring the significance of political learning as a foundational element of the imperial art of governance. Subsequently, the dissertation examines the encyclopedic nature of the era's intellectual production and its direct correlation to the theory and practice of governance. Constantinopolitan encyclopedism, as reflected in the works associated with the imperial circle, is approached as a systematic effort to collect, classify, and transmit knowledge. Through these projects, the court attempted to organize administrative experience, codify rules of strategy and diplomacy, and establish standards of political behavior. Consequently, intellectual production does not remain an abstract theoretical pursuit but functions as an instrument for exercising and controlling imperial power, fully integrated into daily political practice.Concurrently, the study illuminates issues of fiscal policy, tax law, and economic management. Based on the Novels (Novellae) issued by Emperors Romanos I and Constantine VII, the thesis analyzes the legislative measures aimed at protecting the land ownership of smallholders, demonstrating that the Empire's economic foundation organically supported its internal stability, military might, and foreign relations. Following this, the research turns to the diplomatic thought and practice of Constantine VII, centered around his seminal work De Administrando Imperio. Diplomacy is examined as a synthesis of strategic guidelines and imperial ideology, with special emphasis on the evolving relations of Byzantium with the Arab world, Bulgaria, the Kievan Rus', and the nomadic peoples of the steppes. The dissertation is enriched by a specialized appendix analyzing Arnold Toynbee's monograph "Constantine Porphyrogenitus and His World". This section evaluates the English historian's interpretive value and contribution to international Byzantine studies, offering a valuable theoretical framework for understanding the period. In conclusion, through this study, Constantine VII Porphyrogenitus emerges as a ruler who integrated administration, economy, strategy, and intellectual production into a unified, coherent model of governance. The dissertation proposes an updated, multidimensional approach to the Byzantine 10th century, highlighting the enduring significance of the art of governance in the medieval world.

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ Η παρούσα διατριβή εξετάζει τη βασιλεία και την πνευματική φυσιογνωμία του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Ζ΄ Πορφυρογέννητου (913–959 μ.Χ.), εντάσσοντας το Βυζάντιο στο ευρύτερο πολιτικό, διοικητικό και πολιτισμικό πλαίσιο του μεσαιωνικού κόσμου. Κεντρικός στόχος της έρευνας είναι η ανάλυση της τέχνης της διακυβέρνησης, όπως αυτή εκφράζεται τόσο σε θεωρητικό επίπεδο όσο και στην πράξη, μέσα από τη μελέτη της διοίκησης, της οικονομικής πολιτικής, της διπλωματίας και της πνευματικής παραγωγής της εποχής. Η διατριβή συνδυάζει τη βιογραφική προσέγγιση με τη συγκριτική ιστορική ανάλυση, προκειμένου να αναδείξει τη δυναμική σύνθεση θεωρίας και πράξης που χαρακτήριζε την αυτοκρατορική εξουσία. Η έρευνα στηρίχθηκε σε μια εκτενή, πολύγλωσση βιβλιογραφία, η οποία περιλαμβάνει πρωτογενείς πηγές, ιστοριογραφικές μαρτυρίες, διοικητικά και νομοθετικά κείμενα, καθώς και σύγχρονες μονογραφίες και άρθρα. Η πολυγλωσσία και η ποικιλία των υπό εξέταση τεκμηρίων επέτρεψαν μια πολυεπίπεδη θεώρηση των πολιτικών, οικονομικών και πολιτισμικών φαινομένων της εποχής, καθιστώντας δυνατή τη διασταύρωση των δεδομένων και την κριτική ανάγνωση των πηγών.Το πρώτο τμήμα της έρευνας επικεντρώνεται στις φάσεις της αντιβασιλείας και της συμβασιλείας του Κωνσταντίνου Ζ΄, οι οποίες λειτούργησαν ως πεδίο πολιτικής μαθητείας, διαμορφώνοντας τα πρώτα θεσμικά και ιδεολογικά πλαίσια της εξουσίας του. Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στον ρόλο του Ρωμανού Α΄ Λακαπηνού, ο οποίος συμβασίλευσε με τον Πορφυρογέννητο και αποτέλεσε κεντρική πολιτική προσωπικότητα της περιόδου. Η διατριβή αναλύει τις δυναμικές της συνεργασίας και της πολιτικής εξάρτησης μεταξύ των δύο ηγετών, εξετάζει τις διοικητικές και στρατιωτικές πρακτικές που διαμορφώθηκαν υπό την επίβλεψη του Ρωμανού και διερευνά τον τρόπο με τον οποίο η εμπειρία αυτή επηρέασε τη μεταγενέστερη πολιτική σκέψη του Κωνσταντίνου Ζ΄, αναδεικνύοντας τη σημασία της πολιτικής μάθησης ως θεμελιώδους στοιχείου της αυτοκρατορικής τέχνης. Στη συνέχεια, εξετάζεται ο εγκυκλοπαιδικός χαρακτήρας της πνευματικής παραγωγής της εποχής και η άμεση σχέση του με τη θεωρία και την πράξη της διακυβέρνησης. Ο εγκυκλοπαιδισμός, όπως αποτυπώνεται στα έργα που συνδέονται με τον αυτοκρατορικό κύκλο, προσεγγίζεται ως μια συστηματική προσπάθεια συγκέντρωσης, ταξινόμησης και μετάδοσης της γνώσης, μέσω της οποίας η αυλή επιχειρούσε να οργανώσει την εμπειρία της διοίκησης, να κωδικοποιήσει κανόνες στρατηγικής και διπλωματίας και να θεσπίσει πρότυπα πολιτικής συμπεριφοράς. Έτσι, η πνευματική παραγωγή δεν παραμένει ένα αφηρημένο θεωρητικό στοιχείο, αλλά λειτουργεί ως εργαλείο ελέγχου και άσκησης της εξουσίας, πλήρως ενσωματωμένο στην καθημερινή πολιτική πρακτική. Παράλληλα, η διατριβή φωτίζει τα ζητήματα δημοσιονομικής πολιτικής, φορολογικού δικαίου και οικονομικής διαχείρισης. Με βάση τις Νεαρές των αυτοκρατόρων Ρωμανού Α΄ και Κωνσταντίνου Ζ΄, αναλύονται τα μέτρα για την προστασία της έγγειας ιδιοκτησίας των μικροκαλλιεργητών, αποδεικνύοντας ότι η οικονομική βάση της αυτοκρατορίας υποστήριζε οργανικά την εσωτερική σταθερότητα, τη στρατιωτική ισχύ και τις διεθνείς σχέσεις του κράτους. Ακολούθως, η έρευνα στρέφεται στη διπλωματική σκέψη και πρακτική του Κωνσταντίνου Ζ΄, με κεντρικό άξονα το έργο De Administrando Imperio. Η διπλωματία εξετάζεται ως σύνθεση στρατηγικών κατευθύνσεων και αυτοκρατορικής ιδεολογίας, με ιδιαίτερη έμφαση στις εξελισσόμενες σχέσεις του Βυζαντίου με τον αραβικό κόσμο, τη Βουλγαρία, τους Ρως του Κιέβου και τους λαούς των στεππών. Η διατριβή εμπλουτίζεται με ένα ειδικό παράρτημα, στο οποίο αναλύεται η μονογραφία του Arnold Toynbee "Constantine Porphyrogenitus and His World", προκειμένου να καταδειχθεί η ερμηνευτική αξία και η συμβολή του Άγγλου ιστορικού στη διεθνή βυζαντινολογία, προσφέροντας παράλληλα ένα χρήσιμο θεωρητικό πλαίσιο για την κατανόηση της εποχής. Συμπερασματικά, μέσω της παρούσας μελέτης, ο Κωνσταντίνος Ζ΄ Πορφυρογέννητος αναδεικνύεται ως ένας ηγεμόνας που ενσωμάτωσε τη διοίκηση, την οικονομία, τη στρατηγική και την πνευματική παραγωγή σε ένα ενιαίο, συνεκτικό μοντέλο εξουσίας. Η διατριβή προτείνει μια επικαιροποιημένη και πολυδιάστατη προσέγγιση του βυζαντινού 10ου αιώνα, αναδεικνύοντας τη διαχρονική σημασία της τέχνης της διακυβέρνησης στον μεσαιωνικό κόσμο.

RÉSUMÉ DE THÈSE

Cette thèse examine le règne et le profil intellectuel de l’empereur Constantin VII Porphyrogénète (913–959 apr. J.-C.), en situant le Byzance du Xe siècle dans le contexte politique, administratif et culturel plus large du monde médiéval. L’objectif central de la recherche est d’analyser « l’art de gouverner » (ars regnandi), tel qu’il s’exprime à la fois sur le plan théorique et pratique à travers l’étude de l’administration, de la politique fiscale, de la diplomatie et de la production intellectuelle de l’époque. En combinant une approche biographique et une analyse historique comparative, la thèse met en évidence la synthèse dynamique entre théorie et pratique qui caractérise le pouvoir impérial. La recherche s’appuie sur une bibliographie vaste et multilingue comprenant des sources primaires, des témoignages historiographiques, des textes administratifs et législatifs, ainsi que des monographies et articles contemporains. Ce corpus diversifié permet une analyse multifactorielle des phénomènes politiques, économiques et culturels de la période, ainsi qu’un croisement critique des sources. La première partie de l’étude se concentre sur les phases de la régence et du co-règne de Constantin VII, qui constituent une période d’apprentissage politique ayant façonné les cadres institutionnels et idéologiques initiaux de son autorité. Dans ce contexte, une attention particulière est accordée au rôle de Romain Ier Lécapène, qui régna conjointement avec Porphyrogénète et s’imposa comme une figure politique centrale de l’époque. La thèse analyse les dynamiques de coopération et de dépendance politique entre les deux souverains, examine les pratiques administratives et militaires développées sous la supervision de Romain Ier, et étudie la manière dont cette expérience a influencé la pensée politique ultérieure de Constantin VII, soulignant ainsi l’importance de l’apprentissage du pouvoir comme élément fondamental de l’art impérial de gouverner. Par la suite, la thèse examine la nature encyclopédique de la production intellectuelle de l’époque et sa corrélation directe avec la théorie et la pratique du gouvernement. L’encyclopédisme constantinopolitain est abordé comme un effort systématique de collecte, de classification et de transmission du savoir. Ainsi, la production intellectuelle devient un instrument du pouvoir impérial, pleinement intégré à la pratique politique. Parallèlement, l’étude traite des questions de politique fiscale, de droit fiscal et de gestion économique. À partir des Novelles émises par les empereurs Romain Ier et Constantin VII, la thèse analyse les mesures législatives visant à protéger les petits propriétaires terriens, démontrant que les fondements économiques de l’Empire soutenaient sa stabilité interne, sa puissance militaire et ses relations extérieures. La recherche se tourne ensuite vers la pensée diplomatique de Constantin VII, centrée sur son œuvre *De Administrando Imperio*. La diplomatie y est étudiée comme une synthèse de directives stratégiques et d’idéologie impériale, avec une attention particulière portée aux relations de Byzance avec le monde arabe, la Bulgarie, la Rus’ de Kiev et les peuples des steppes.RÉSUMÉ DE THÈSE Cette thèse examine le règne et le profil intellectuel de l’empereur Constantin VII Porphyrogénète (913–959 apr. J.-C.), en situant le Byzance du Xe siècle dans le contexte politique, administratif et culturel plus large du monde médiéval. L’objectif central de la recherche est d’analyser « l’art de gouverner » (ars regnandi), tel qu’il s’exprime à la fois sur le plan théorique et pratique à travers l’étude de l’administration, de la politique fiscale, de la diplomatie et de la production intellectuelle de l’époque. En combinant une approche biographique et une analyse historique comparative, la thèse met en évidence la synthèse dynamique entre théorie et pratique qui caractérise le pouvoir impérial. La recherche s’appuie sur une bibliographie vaste et multilingue comprenant des sources primaires, des témoignages historiographiques, des textes administratifs et législatifs, ainsi que des monographies et articles contemporains. Ce corpus diversifié permet une analyse multifactorielle des phénomènes politiques, économiques et culturels de la période, ainsi qu’un croisement critique des sources. La première partie de l’étude se concentre sur les phases de la régence et du co-règne de Constantin VII, qui constituent une période d’apprentissage politique ayant façonné les cadres institutionnels et idéologiques initiaux de son autorité. Dans ce contexte, une attention particulière est accordée au rôle de Romain Ier Lécapène, qui régna conjointement avec Porphyrogénète et s’imposa comme une figure politique centrale de l’époque. La thèse analyse les dynamiques de coopération et de dépendance politique entre les deux souverains, examine les pratiques administratives et militaires développées sous la supervision de Romain Ier, et étudie la manière dont cette expérience a influencé la pensée politique ultérieure de Constantin VII, soulignant ainsi l’importance de l’apprentissage du pouvoir comme élément fondamental de l’art impérial de gouverner. Par la suite, la thèse examine la nature encyclopédique de la production intellectuelle de l’époque et sa corrélation directe avec la théorie et la pratique du gouvernement. L’encyclopédisme constantinopolitain est abordé comme un effort systématique de collecte, de classification et de transmission du savoir. Ainsi, la production intellectuelle devient un instrument du pouvoir impérial, pleinement intégré à la pratique politique. Parallèlement, l’étude traite des questions de politique fiscale, de droit fiscal et de gestion économique. À partir des Novelles émises par les empereurs Romain Ier et Constantin VII, la thèse analyse les mesures législatives visant à protéger les petits propriétaires terriens, démontrant que les fondements économiques de l’Empire soutenaient sa stabilité interne, sa puissance militaire et ses relations extérieures. La recherche se tourne ensuite vers la pensée diplomatique de Constantin VII, centrée sur son œuvre De Administrando Imperio. La diplomatie y est étudiée comme une synthèse de directives stratégiques et d’idéologie impériale, avec une attention particulière portée aux relations de Byzance avec le monde arabe, la Bulgarie, la Rus’ de Kiev et les peuples des steppes. La thèse est enrichie par une annexe consacrée à l’analyse de l’ouvrage d’Arnold Toynbee Constantine Porphyrogenitus and His World. Cette section évalue la contribution interprétative de l’historien et offre un cadre théorique utile à la compréhension de la période. En conclusion, Constantin VII Porphyrogénète apparaît comme un souverain ayant intégré administration, économie, stratégie et production intellectuelle en un modèle cohérent de gouvernance. La thèse propose ainsi une approche multidimensionnelle du Xe siècle byzantin, soulignant la portée durable de l’art de gouverner dans le monde médiéval. La thèse est enrichie par une annexe consacrée à l’analyse de l’ouvrage d’Arnold Toynbee "Constantine Porphyrogenitus and His World". Cette section évalue la contribution interprétative de l’historien et offre un cadre théorique utile à la compréhension de la période. En conclusion, Constantin VII Porphyrogénète apparaît comme un souverain ayant intégré administration, économie, stratégie et production intellectuelle en un modèle cohérent de gouvernance. La thèse propose ainsi une approche multidimensionnelle du Xe siècle byzantin, soulignant la portée durable de l’art de gouverner dans le monde médiéval.