Η ποιητική της επανάληψης: θεωρία, τυπολογία και ερμηνεία του φαινομένου της επανάληψης στη νεοελληνική δημοτική ποίηση

Abstract

This dissertation undertakes a systematic investigation of the concept and functions of repetition within the field of Modern Greek Studies, with particular emphasis on the intersections of literature and music. The study highlights the intermedial character of repetition. Although repetition is a common phenomenon, it is also theoretically complex. The principal aim of this study is to reconsider repetition not as a simply cohesive device, but as a generative, tropological mechanism through which new interpretations, meanings, and forms may emerge. Our study consists of two parts. The first part offers a critical survey of relevant scholarly literature on repetition. The contributions of rhetoric and linguistics, from Aristotle to contemporary discourse analysis, are discussed inter alia. Theories on oral poetry and the processof (re)composition-in-performance are carefully examined. Musicological and anthropological perspectives are also taken into account. Finally, philosophical approaches by Deleuze, Derrida,and Lefebvre are considered since they conceptualize repetition as a carrier of difference and novelty. Building on these theoretical foundations, the dissertation proposes a methodology, named here iteranalysis, and a concise taxonomy for types of repetition in poetry, without excluding sung poetry, as is the case with modern Greek folk song. This typology aims to provide a practical classification of the forms and functions of repetition, in an effort to overcome the terminological fragmentation imposed by traditional rhetorical treatment of repetition, while offering a practical analytical tool for the reading of (and listening to) literary works. The second part of the dissertation applies iteranalysis on six Greek folk songs. The examples are drawn from printed collections and non-commercial recordings. Instead of privileging a single “correct” version of each song, the dissertation employs a comparative approach across multiple variants. This makes it possible to demonstrate –in a palpable way– how repetition not only preserves but continually renews the repertoire.

Η παρούσα διατριβή μελετά συστηματικά την έννοια της επανάληψης και τις ποικίλες λειτουργίες της, με έμφαση στις διασταυρώσεις (ποιητικού) λόγου και μουσικής. Ως μελέτη περίπτωσης επιλέγεται η νεοελληνική δημοτική παράδοση. Η επανάληψη είναι, ταυτόχρονα, ένα κοινό φαινόμενο και μια έννοια με πλούσιο θεωρητικό βάθος· στόχος της εργασίας είναι να αναδειχθεί όχι ως παράγοντας στασιμότητας, αλλά ως κατεξοχήν μηχανισμός γένεσης νέων νοημάτων και μορφών. Στο πλαίσιο της εργασίας, αναδεικνύεται ο εγγενώς διαμεσικός χαρακτήρας της επανάληψης ως έννοιας και ως φαινομένου. Η παρούσα μελέτη χωρίζεται σε δύο μέρη. Στο πρώτο μέρος γίνεται μια κριτική επισκόπηση της διεθνούς και εγχώριας βιβλιογραφίας γύρω από την έννοια που μας ενδιαφέρει, τις χρήσεις και τις λειτουργίες της, πρωτίστως στη γλώσσα και τη μουσική. Σημαντική θέση κατέχουν μελέτες από τα πεδία της μουσικολογίας και της ανθρωπολογίας, που φωτίζουν τη σημασία της επανάληψης στο πλαίσιο της προφορικής παράδοσης, καθώς και οι φιλοσοφικές θεωρήσεις των Deleuze, Derrida και Lefebvre, οι οποίοι προσέγγισαν την επανάληψη ως όχημα της διαφοράς και του νέου. Με βάση αυτά τα θεωρητικά θεμέλια, συγκροτείται η εισαγόμενη εδώ μεθοδολογία της ιτερανάλυσης, καθώς και ένα τυπολογικό μοντέλο· η πρότασή μας αποσκοπεί σεμια ταξινόμηση των τύπων της επανάληψης που ξεπερνά την πολυδιάσπαση της παραδοσιακής ρητορικής ορολογίας και προσφέρει ένα εύχρηστο αναλυτικό εργαλείο για την ερμηνεία έργων της τέχνης του λόγου, γραπτών, προφορικών και τραγουδισμένων. Το δεύτερο μέρος επικεντρώνεται στο ελληνικό δημοτικό τραγούδι ως μελέτη περίπτωσης. Αναλύονται παραδείγματα από έντυπες συλλογές και μη εμπορικές ηχογραφήσεις, χωρίς να επιλέγεται μία “γνήσια” εκδοχή για κάθε τραγούδι· αντιθέτως, προκρίνεται μια συγκριτική εξέταση πολλών ηχογραφημένων και έντυπων παραλλαγών. Έτσι, καθίσταται δυνατό να φανεί με τρόπο απτό πώς η επανάληψη συμβάλλει όχι μόνο στη διατήρηση, αλλά και στη συνεχή ανανέωση του παραδοσιακού ρεπερτορίου.