Τραγικοί πατέρες στον Ευριπίδη: σχέσεις πατέρα-παιδιών στις τραγωδίες Μήδεια, Ιππόλυτος, Ηρακλής, Ιφιγένεια εν Αυλίδι και Βάκχες

Abstract

The present doctoral dissertation examines tragic fathers in Euripides and their relationship with their children in the tragedies Medea, Hippolytus, Heracles, Iphigenia at Aulis, and The Bacchae, highlighting the dramaturgical function of the paternal bond and the way in which the tragic poet reshapes it, beginning with Medea and culminating in The Bacchae. In Medea, therefore, particular emphasis is placed on Jason’s relationship with his children, in Hippolytus, on the relationship between Theseus and Hippolytus, in Heracles, on the relationship between Heracles and his children, in Iphigenia at Aulis, on the relationship between Agamemnon and Iphigenia and in The Bacchae, on the relationship between Echion and Pentheus, which is presented in contrast to the relationship between Zeus and Dionysus. If we isolate these central father-child relationships, we could say that in Medea, beyond maternal love—which has been predominantly emphasized by scholars—paternal love is also foregrounded through the character of Jason, who operates more through reason than emotion, while nevertheless powerfully revealing what it means to suffer for one’s children, in Hippolytus, the emotions of a father are illuminated, one who demonstrates toward his illegitimate son a love that is far from pure and unconditional, in Iphigenia at Aulis, it becomes evident what it means for someone to be unable to function as a father when his paternal feelings are constantly obstructed either by his role as commander-in-chief or by his new identity as protector of Greece and in The Bacchae, it is demonstrated that a divine father validates his paternal identity through his son, crushing anything human that stands in his way, while Heracles in the eponymous Euripidean tragedy functions in every respect as the model of paternal love, being the most devoted father in comparison with the other four tragedies. Whereas in Medea we encounter the father of reason rather than emotion, in Hippolytus the morally distant father, in Heracles the affectionate and loving father, in Iphigenia at Aulis the father torn between authority and paternal identity, and in The Bacchae the conflict between the divine and the human (earthly) father, the fact that the investigation of the paternal bond begins with Medea, the second surviving Euripidean tragedy, and culminates in The Bacchae, the last surviving Euripidean tragedy, simultaneously sheds light on the way Euripides transforms his approach to the father-child relationship, progressing from the human toward the divine and cosmological element. Furthermore, by focusing on the motif of perpetrator and victim within the narrow family framework, it becomes evident that the fathers are clearly the perpetrators, while the children are condemned to suffer. Thus, instead of protecting their children, the fathers wound and destroy them, rupturing the paternal bond to such an extent that it can no longer be restored. Finally, the father-child relationship also profoundly affects the oikos (household), which functions as a moral, emotional, and social unit maintained through the balance among its members, when father and child enter into tragic conflict, this balance collapses, resulting in the complete disintegration of the household. In conclusion, through the examination of the paternal bond in the tragedies Medea, Hippolytus, Heracles, Iphigenia at Aulis, and The Bacchae, the uniqueness of euripidean art is brought to light, along with what could be termed a “paternal and filial psychography,” connected to the notion of psychological depth in the depiction of the father-child relationship, Euripides demonstrates how the familial bond, already present in Homer, is broadened, revealing on the one hand the depth of the paternal soul and on the other the passion of the child’s soul, while the consequences of the collapse of the paternal bond tragically affect the oikos as well.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή μελετά τους τραγικούς πατέρες στον Ευριπίδη και τη σχέση με τα παιδιά τους στις τραγωδίες Μήδεια, Ιππόλυτος, Ηρακλής, Ιφιγένεια εν Αυλίδι και Βάκχες, αναδεικνύοντας τη δραματουργική λειτουργία του πατρικού δεσμού και το πως τον μεταπλάθει ο τραγικός ποιητής ξεκινώντας από τη Μήδεια και φτάνοντας στο τέλος στις Βάκχες. Στη Μήδεια λοιπόν, ξεχωρίζει η σχέση του Ιάσονα με τα παιδιά του, στον Ιππόλυτο, η σχέση Θησέα-Ιππολύτου, στον Ηρακλή, η σχέση Ηρακλή-παιδιών, στην Ιφιγένεια εν Αυλίδι, η σχέση Αγαμέμνονα-Ιφιγένειας και στις Βάκχες, η σχέση Εχίονα-Πενθέα, η οποία παρουσιάζεται αντιθετικά στη σχέση Δία-Διονύσου. Αν μάλιστα απομονώσουμε τις κεντρικές αυτές σχέσεις πατέρα-παιδιού, θα λέγαμε ότι στη Μήδεια, πέρα από τη μητρική αγάπη, η οποία έχει αναδειχθεί επί το πλείστον από τους μελετητές, προβάλλεται και η πατρική με πρωταγωνιστή τον Ιάσονα, ο οποίος λειτουργεί περισσότερο με το μυαλό, αναδεικνύοντας ωστόσο έντονα πως είναι να πονά κανείς για τα παιδιά του, ότι στον Ιππόλυτο φωτίζονται τα συναισθήματα ενός πατέρα, ο οποίος επιδεικνύει απέναντι στον νόθο του γιο μια μη ανόθευτη αγάπη, ότι στην Ιφιγένεια φανερώνεται πως είναι να μην μπορεί να λειτουργήσει κάποιος ως πατέρας από τη στιγμή που τα πατρικά του αισθήματα εμποδίζονται συνεχώς είτε από την ιδιότητα του ως αρχιστράτηγου είτε από τη νέα του ταυτότητα ως προστάτη της Ελλάδας και ότι στις Βάκχες καταδεικνύεται πως ένας θεϊκός πατέρας επικυρώνει την πατρική του ιδιότητα μέσω του γιου του, συνθλίβοντας οτιδήποτε ανθρώπινο τίθεται ως εμπόδιο στο διάβα του, με τον Ηρακλή στην ομώνυμη ευριπίδεια τραγωδία να λειτουργεί σε κάθε περίπτωση ως το πρότυπο της πατρικής αγάπης όντας ο πιο φιλότεκνος πατέρας σε σύγκριση με τις άλλες τέσσερις τραγωδίες. Και ενώ στη Μήδεια εντοπίζεται ο πατέρας περισσότερο της λογικής και λιγότερο της καρδιάς, στον Ιππόλυτο ο ηθικά απόμακρος πατέρας, στον Ηρακλή Μαινόμενο ο φιλόστοργος πατέρας, στην Ιφιγένεια εν Αυλίδι ο διχασμένος ανάμεσα στην εξουσία και την πατρική του ιδιότητα πατέρας και στις Βάκχες η σύγκρουση θεϊκού και ανθρώπινου (γήινου) πατέρα, το ότι η διερεύνηση του πατρικού δεσμού ξεκινά από τη Μήδεια που είναι η δεύτερη σωζόμενη ευριπίδεια τραγωδία και φτάνει στις Βάκχες, την τελευταία σωζόμενη ευριπίδεια τραγωδία, φωτίζει ταυτόχρονα και το πως ο Ευριπίδης διαφοροποιεί την προσέγγισή του ως προς τη σχέση πατέρα-παιδιού, προχωρώντας από το ανθρώπινο στο θεϊκό και κοσμολογικό στοιχείο. Κατόπιν, εστιάζοντας στο μοτίβο του θύτη και του θύματος εντός του στενού οικογενειακού πλαισίου, γίνεται αντιληπτό ότι οι πατέρες είναι ξεκάθαρα οι θύτες και τα παιδιά είναι καταδικασμένα να πονούν. Οι πατέρες έτσι αντί να προστατεύουν τα παιδιά τους, τα πληγώνουν και τα καταστρέφουν, διαρρηγνύοντας τον πατρικό δεσμό σε τέτοιο βαθμό που δεν μπορεί να ανασυσταθεί. Τέλος, η σχέση πατέρα-παιδιού δεν αφήνει ανεπηρέαστο και τον οίκο, ο οποίος λειτουργώντας ως ηθική, συναισθηματική και κοινωνική μονάδα που βρίσκεται σε ισορροπία με τα μέλη που τον απαρτίζουν, όταν ο πατέρας και το παιδί συγκρούονται τραγικά, η ισορροπία αυτή χάνεται και επέρχεται η πλήρης διάλυσή του. Συμπερασματικά, μέσα από την εξέταση του πατρικού δεσμού στις τραγωδίες Μήδεια, Ιππόλυτος, Ηρακλής, Ιφιγένεια εν Αυλίδι και Βάκχες, αναδεικνύεται η μοναδικότητα της ευριπίδειας τέχνης κι αυτό που θα ονομάζαμε «πατρική και παιδική ψυχογραφία», η οποία συνδέεται με την έννοια της ψυχολογικής εμβάθυνσης ως προς την αποτύπωση της σχέσης πατέρα-παιδιού, καταδεικνύοντας ο Ευριπίδης το πως ο οικογενειακός δεσμός που υφίσταται ήδη από τον Όμηρο, διευρύνεται, φανερώνοντας από τη μία το βάθος της πατρικής ψυχής και από την άλλη το πάθος της παιδικής ψυχής, με τις συνέπειες της κατάρρευσης του πατρικού δεσμού να επιδρούν τραγικά και στον οίκο.