Η πρόσληψη του μύθου του Οιδίποδα στον διεθνή κινηματογράφο: σύγχρονοι μετασχηματισμοί των Σοφόκλειων θεματικών αξόνων

Abstract

The aim of the present study is to investigate the relationship between the tragic myth of Oedipus and its cinematic adaptations on an international scale, with a focus on the contemporary transformations of Sophoclean thematic axes. The objective is to highlight the different ways in which the myth is reinterpreted and adapted in order to express modern concerns. As primary points of reference, Sophocles’ tragedies Oedipus Tyrannus and Oedipus at Colonus are employed, serving as a comparative framework for the analysis of the films.The study raises research questions regarding the reception and representation of the myth in cinema, the semantic shifts that emerge, as well as the differences between Greek-speaking and foreign creators. It also examines whether key elements of the ancient myth, such as its dramaturgical structure and historical context, are preserved or transformed. The research sample consists of fifteen films from different countries (four from Greece, three from the United Kingdom, two from the United States, two from Italy, and one each from Cyprus, Japan, South Korea, and Colombia) and different periods (1959–2022), which display diversity in terms of style, thematic focus, and aesthetic approach. Both Greek and international productions are included, in order to explore the cultural dimension of the myth’s reception. The study is structured into three main parts, the first of which constitutes its theoretical framework. This section examines the origin, development, and core elements of the Oedipus myth, focusing both on its original form and on the way it was shaped by ancient tragic poetry, with particular emphasis on the Sophoclean version. The theoretical framework is further enriched through an exploration of the multiple functions of the myth over time, as well as the most significant interpretative approaches attributed to it in modern scholarship. In addition, the reception of Oedipus within the field of film theory is examined, while special attention is given to the diachronic presence of the Oedipal myth in both international and Greek theatrical repertoires. The theoretical section is concluded with an assessment of the position of the myth in cinema, both internationally and in Greece, with emphasis on the treatment of the Oedipus myth. The second part of the study focuses on the analysis of the selected films. This analysis is mostly thematic, comparative, and intertextual. It investigates the presence and transformation of eight thematic axes: (a) sight and blindness, (b) the quest for self-knowledge, (c) patricide and incest, (d) the riddle, (e) the oracle, infant exposure, and return, (f) ignorance of wrongdoing, recognition, and self-punishment, (g) exile, supplication, and elevation, and (h) the intergenerational curse. Furthermore, it seeks to address five groups of research questions: (1) the preservation (or not) of the myth’s historical and geographical framework, (2) the preservation (or not) of its dramaturgical structure, (3) engagement (or not) with the notion of the tragic, (4) the presence (or absence) of psychoanalytic references, and auxiliarly, (5) choices related to the cinematic medium. These thirteen (13 = 8 + 5) parameters are used to organize the analysis of the fifteen films under study. The material is systematized in the form of tables, which are presented in appendices at the end of the thesis. Finally, in the third and concluding part of the study, the data are synthesized and general conclusions are drawn. The myth of Oedipus emerges as a living narrative material that adapts according to its context of creation, while its core thematic motifs reappear and are redefined in contemporary cinematic storytelling. In this way, it becomes a tool for understanding human nature and modern concerns.

Αντικείμενο της παρούσας εργασίας είναι η διερεύνηση της σχέσης ανάμεσα στον τραγικό μύθο του Οιδίποδα και τις κινηματογραφικές του μεταγραφές διεθνώς, με εστίαση στους σύγχρονους μετασχηματισμούς των Σοφόκλειων θεματικών αξόνων. Στόχος είναι να αναδειχθούν οι διαφορετικοί τρόποι με τους οποίους ο μύθος επανερμηνεύεται και προσαρμόζεται, ώστε να εκφράσει σύγχρονους προβληματισμούς. Ως βασικά σημεία αναφοράς χρησιμοποιούνται οι τραγωδίες Οιδίπους Τύραννος και Οιδίπους επί Κολωνώ του Σοφοκλή, οι οποίες λειτουργούν ως συγκριτικό υπόβαθρο για την ανάλυση των κινηματογραφικών έργων. Η μελέτη θέτει ερευνητικά ερωτήματα σχετικά με τον τρόπο πρόσληψης και αναπαράστασης του μύθου στον κινηματογράφο, τις σημασιολογικές μετατοπίσεις που προκύπτουν, καθώς και τις διαφοροποιήσεις μεταξύ ελληνόφωνων και ξένων δημιουργών. Εξετάζει, επίσης, κατά πόσο διατηρούνται ή μετασχηματίζονται βασικά στοιχεία του αρχαίου μύθου, όπως η δραματουργική δομή και το ιστορικό πλαίσιο. Το δείγμα της έρευνας αποτελείται από δεκαπέντε ταινίες διαφορετικών χωρών (τέσσερα έργα είναι από την Ελλάδα, τρία από το Ηνωμένο Βασίλειο, δύο από τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, δύο από την Ιταλία, και από ένα από την Κύπρο, την Ιαπωνία, την Νότια Κορέα και την Κολομβία) και εποχών (1959–2022), οι οποίες παρουσιάζουν ποικιλία ως προς το ύφος, τη θεματολογία και την αισθητική προσέγγιση. Περιλαμβάνονται τόσο ελληνικές όσο και διεθνείς παραγωγές, με στόχο να διερευνηθεί η πολιτισμική διάσταση της πρόσληψης του μύθου. Η εργασία οργανώνεται σε τρία βασικά μέρη, με το πρώτο να αποτελεί το θεωρητικό υπόβαθρο της μελέτης. Σε αυτό εξετάζονται η προέλευση, η εξέλιξη και οι βασικοί άξονες που συγκροτούν τον μύθο του Οιδίποδα, εστιάζοντας τόσο στην αρχική του μορφή όσο και στον τρόπο με τον οποίο διαμορφώθηκε από την αρχαία τραγική ποίηση, με ιδιαίτερη έμφαση στη σοφόκλεια εκδοχή. Το θεωρητικό πλαίσιο εμπλουτίζεται με τη διερεύνηση των πολλαπλών λειτουργιών του μύθου διαχρονικά, αλλά και με τις σημαντικότερες ερμηνευτικές αποδόσεις που του έχουν προσδοθεί από τη σύγχρονη επιστημονική σκέψη. Επιπλέον, διερευνάται η πρόσληψη του Οιδίποδα από το πεδίο της κινηματογραφικής θεωρίας, ενώ ιδιαίτερη θέση καταλαμβάνει η αποτύπωση της διαχρονικής παρουσίας του οιδιπόδειου μύθου στο διεθνές και ελληνικό θεατρικό ρεπερτόριο. Το θεωρητικό μέρος ολοκληρώνεται με την καταγραφή και αποτίμηση της θέσης του μύθου στον κινηματογράφο, τόσο στον διεθνή όσο και στον ελληνικό, με έμφαση στη διαχείριση του μύθου του Οιδίποδα. Το δεύτερο μέρος της εργασίας αφορά στην ανάλυση των ταινιών του δείγματος. Η ανάλυση αυτή είναι κυρίως θεματική, συγκριτική και διακειμενική. Αναζητά την παρουσία και τους μετασχηματισμούς οκτώ θεματικών αξόνων: α. Η όραση και η τύφλωση, β. Η αναζήτηση της αυτογνωσίας, γ. Η πατροκτονία και η αιμομιξία, δ. Το αίνιγμα, ε. Ο χρησμός, η έκθεση σε νηπιακή ηλικία και η επιστροφή, ζ. Η άγνοια του σφάλματος, η αναγνώριση και η αυτοτιμωρία, η. Η προσφυγή σε ξένο τόπο, η ικεσία και η ανύψωση, θ. Η διαγενεακή κατάρα. Επιπλέον, επιχειρεί να απαντήσει πέντε ομάδες ερευνητικών ερωτημάτων: 1. Διατήρηση (ή μη) του ιστορικού και γεωγραφικού πλαίσιού του μύθου, 2. Διατήρηση (ή μη) της δραματουργικής δομής του μύθου, 3. Αναμέτρηση (ή μη) με το ζήτημα της τραγικότητας, 4. Ύπαρξη (ή μη) ψυχαναλυτικής αναφοράς, και επικουρικά, 5. Επιλογές που αφορούν το κινηματογραφικό μέσο. Οι παραπάνω δεκατρείς (13=8+5) παράμετροι χρησιμοποιούνται για να οργανωθεί η ανάλυση των δεκαπέντε υπό μελέτη κινηματογραφικών έργων. Το υλικό αυτό συστηματοποιείται υπό τη μορφή πινάκων, που παρουσιάζονται σε παραρτήματα στο τέλος της διατριβής. Τέλος, στο τρίτο και καταληκτικό μέρος της εργασίας, επιχειρείται η σύνθεση των δεδομένων και η εξαγωγή γενικών συμπερασμάτων. Ο μύθος του Οιδίποδα αναδεικνύεται ως ένα ζωντανό αφηγηματικό υλικό, το οποίο προσαρμόζεται ανάλογα με το εκάστοτε πλαίσιο δημιουργίας, ενώ τα βασικά θεματικά του μοτίβα επανεμφανίζονται και επαναπροσδιορίζονται στη σύγχρονη κινηματογραφική αφήγηση. Με τον τρόπο αυτό, μετατρέπεται σε εργαλείο κατανόησης της ανθρώπινης φύσης και των σύγχρονων προβληματισμών.