Από την προφορική στην ψηφιακή αφήγηση: ο μύθος και το λαϊκό παραμύθι ως μέσο εκπαίδευσης, κοινωνικοποίησης και διαπολιτισμικής ικανότητας για παιδιά πρόσφυγες

Abstract

This doctoral dissertation examines myth and folktale as fundamental forms of folk narrative discourse and investigates their function as means of education, socialization, and development of intercultural competence among refugee children. The study is theoretically grounded primarily in Folklore Studies, and more specifically in Educational and Digital Folklore, approaching folk narrative genres not merely as remnants of cultural tradition, but as living and dynamic cultural practices that continue to operate within contemporary multicultural environments. A central axis of the dissertation is the study of storytelling as a universal cultural phenomenon that has historically contributed to the formation of collective identities, the transmission of values, and the creation of communities of communication. Myth and folktale are examined as shared narrative practices across different cultures, capable of functioning as points of convergence among diverse cultural identities within the framework of intercultural education. At the same time, the dissertation analyzes the transition of storytelling from oral tradition to its contemporary digital form through Digital Storytelling, as well as its connection with contemporary Digital Folklore and new forms of electronic orality. The research is based on qualitative ethnographic methodology and was conducted between 2019 and 2021 in non-formal educational settings for refugee children in Greece. Through participant observation, field notes, and the active involvement of the researcher in the educational process, the study explores the ways in which children from different linguistic, religious, and cultural backgrounds interact with folk narrative genres and utilize them as tools of communication, expression, and social integration. Particular emphasis is placed on the function of myth and folktale as performative arts (performance), as well as on their capacity to activate experiential forms of learning and collective participation. Furthermore, the dissertation examines the use of images, digital applications, and the creation of digital narratives as means of developing linguistic and digital literacies. The study demonstrates that the narrative practices of folk culture can function as bridges of communication and intercultural interaction, contributing substantially to language education, identity formation, and the empowerment of refugee children within multicultural educational environments.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζει τον μύθο και το λαϊκό παραμύθι ως θεμελιώδεις μορφές του λαϊκού αφηγηματικού λόγου και διερευνά τη λειτουργία τους ως μέσων εκπαίδευσης, κοινωνικοποίησης και ανάπτυξης της διαπολιτισμικής ικανότητας παιδιών προσφύγων. Η έρευνα εδράζεται θεωρητικά κυρίως στη Λαογραφία και ειδικότερα στην Παιδαγωγική και Ψηφιακή Λαογραφία, προσεγγίζοντας τα λαϊκά αφηγηματικά είδη όχι μόνο ως πολιτισμικά κατάλοιπα, αλλά ως ζωντανές και δυναμικές πολιτισμικές πρακτικές που εξακολουθούν να λειτουργούν σε σύγχρονα, πολυπολιτισμικά περιβάλλοντα. Βασικός άξονας της διατριβής αποτελεί η μελέτη της αφήγησης ως πανανθρώπινου πολιτισμικού φαινομένου, το οποίο διαχρονικά συμβάλλει στη συγκρότηση συλλογικών ταυτοτήτων, στη μετάδοση αξιών και στη διαμόρφωση κοινοτήτων επικοινωνίας. Ο μύθος και το λαϊκό παραμύθι εξετάζονται ως κοινές αφηγηματικές πρακτικές διαφορετικών πολιτισμών, ικανές να λειτουργήσουν ως σημεία σύγκλισης ετερόκλητων πολιτισμικών ταυτοτήτων στο πλαίσιο της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης. Παράλληλα, αναλύεται η μετάβαση της αφήγησης από την προφορική παράδοση στη σύγχρονη ψηφιακή μορφή της, μέσω της ψηφιακής αφήγησης (Digital Storytelling), καθώς και η σύνδεσή της με τη σύγχρονη Ψηφιακή Λαογραφία και τις νέες μορφές ηλεκτρονικής προφορικότητας. Η έρευνα βασίζεται σε ποιοτική εθνογραφική μεθοδολογία και πραγματοποιήθηκε κατά την περίοδο 2019-2021 σε δομές μη τυπικής εκπαίδευσης παιδιών προσφύγων στην Ελλάδα. Μέσα από συμμετοχική παρατήρηση, ημερολόγιο πεδίου και ενεργή εμπλοκή της ερευνήτριας στην εκπαιδευτική διαδικασία, μελετήθηκε ο τρόπος με τον οποίο παιδιά διαφορετικών γλωσσικών, θρησκευτικών και πολιτισμικών καταβολών αλληλεπιδρούν με τα λαϊκά αφηγηματικά είδη και τα αξιοποιούν ως εργαλεία επικοινωνίας, έκφρασης και κοινωνικής ένταξης. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη λειτουργία του παραμυθιού και του μύθου ως παραστατικών τεχνών (performance), καθώς και στη δυνατότητά τους να ενεργοποιούν βιωματικές μορφές μάθησης και συλλογικής συμμετοχής. Επιπλέον, εξετάζεται η αξιοποίηση της εικόνας, των ψηφιακών εφαρμογών και της δημιουργίας ψηφιακών αφηγήσεων ως μέσων ανάπτυξης γλωσσικών και ψηφιακών γραμματισμών. Η εργασία αναδεικνύει ότι οι αφηγηματικές πρακτικές του λαϊκού πολιτισμού μπορούν να λειτουργήσουν ως γέφυρες επικοινωνίας και πολιτισμικής αλληλεπίδρασης, συμβάλλοντας ουσιαστικά στη γλωσσική εκπαίδευση, στη συγκρότηση ταυτότητας και στην ενδυνάμωση παιδιών προσφύγων σε πολυπολιτισμικά εκπαιδευτικά περιβάλλοντα.