Το πλαίσιο της επιχειρηματικής εκπαίδευσης και επιχειρηματικής μάθησης και η επίδρασή του στην ανάληψη ρίσκου και στην καινοτομία των επιχειρήσεων: η περίπτωση του επιχειρηματικού οικοσυστήματος του Αιγαίου Αρχιπελάγους

Abstract

Entrepreneurship education and entrepreneurial learning are two concepts that are often confused but are referred to separately in literature. They differ substantially in terms of the manner and context in which knowledge is acquired. Specifically, entrepreneurship education refers to the totality of business knowledge acquired through institutionalized and formal forms of education, such as university studies or educational programs offered by official educational institutions (Liñán et al., 2010). In contrast, entrepreneurial learning refers to the knowledge and skills that entrepreneurs develop throughout their entrepreneurial life through informal and non-institutionalized ways of learning. These learning methods include, among others, experience (Politis, 2005, Cope, 2003, Rae and Carswell, 2001), observation of roles and models (Pittaway and Rose, 2006), networks (Soetanto D.P., 2017), and knowledge from mentors (Wanberg et al., 2006, Allen et al., 2004). Furthermore, entrepreneurial learning is analyzed both at the individual level (Cope, 2011) and at the collective or organizational level (Zhao et al., 2010). Despite their fundamental differences, both concepts focus on the entrepreneur and, therefore, on the operation and development of the business. The aim of this PhD thesis is initially to study the relevant literature on these two concepts to define and explore them conceptually, as well as to fill any research gaps that may emerge. In the second phase, the aim is to empirically capture the concepts in the business environment. Finally, the dissertation aims to investigate the extent to which entrepreneurship education and entrepreneurial learning influence risk-taking by entrepreneurs, as well as business innovation, contributing to business development and sustainability. To achieve the research objectives, the thesis is structured in two main research stages: the theoretical part and the empirical part. The empirical part is further divided into two separate empirical sections. The theoretical part of the research examines the study of the terms of entrepreneurship education and entrepreneurship learning and their representation in the relevant literature. Regarding entrepreneurial learning, it was found that, although clear references have been made in the past to how entrepreneurs learn, no literature reviews record all sources of learning in a simultaneous individual and collective context. To fill this research gap, a systematic literature review (SLR) is conducted in the theoretical part of this study. The result of this research was 68 articles on entrepreneurial learning, which, through descriptive statistics and thematic analysis, led to the creation of a proposed conceptual model of entrepreneurial learning. This model constitutes a complete conceptual framework of entrepreneurial learning, in which all its aspects are recorded, according to the literature to date. Furthermore, through its uniqueness in simultaneously depicting aspects of individual and collective learning, it highlights the individual themes of these concepts, emphasizing which ones have been studied more extensively and which ones are under-researched. The second stage of this PhD thesis, which is the empirical part, includes two separate empirical parts. First, a complete mapping of the research field is carried out. The lack of data in the literature regarding the field of research led to this specific mapping research. Subsequently, through a specific methodological framework and steps (Field, 2025, 2021), the research led to the conduct of empirical research for the study of entrepreneurship education and learning. A sample of 512 entrepreneurs/businesses was used to illustrate entrepreneurship education and learning in enterprises in the Aegean Archipelago. However, in addition to recording these, further research was conducted on the topics that each one covers. Through correlations and factor analyses of the research results for the two concepts, the thesis highlighted correlations between the concepts and entrepreneurs and businesses and created factors/variables for each concept for the purpose of subsequent statistical analysis. The second empirical part (third part of this thesis) examines how factors related to both entrepreneurship education and learning contribute to risk-taking by entrepreneurs and business innovation. The findings of the doctoral thesis, through the proposed models of entrepreneurship education and learning, contribute to the research world by providing a complete mapping of these concepts through qualitative and quantitative results. Furthermore, they demonstrate significant results for the business world, especially for companies operating in the Region. They illustrate the level of educational background of entrepreneurs/businesses, their knowledge of business concepts and tools, as well as additional sources that enhance their entrepreneurial learning. Furthermore, it is evident that both entrepreneurship education and entrepreneurship learning contribute to innovation and risk-taking in businesses. Finally, the results of the PhD thesis on the desire of entrepreneurs/ businesses in the Aegean Archipelago for additional entrepreneurship training give hope to universities and educational institutions that there is fertile ground among businesses in the region for education and entrepreneurship training.

Η επιχειρηματική εκπαίδευση και η επιχειρηματική μάθηση αποτελούν δύο έννοιες οι οποίες συχνά συγχέονται, ωστόσο αναφέρονται διακριτά στη βιβλιογραφία. Διαφέρουν ουσιωδώς ως προς τον τρόπο και το πλαίσιο απόκτησης της γνώσης. Ειδικότερα, η επιχειρηματική εκπαίδευση αναφέρεται στο σύνολο των επιχειρηματικών γνώσεων που αποκτώνται μέσω θεσμοθετημένων και τυπικών μορφών εκπαίδευσης, όπως οι πανεπιστημιακές σπουδές ή τα εκπαιδευτικά προγράμματα επίσημων εκπαιδευτικών Φορέων (Liñán et al., 2010). Αντιθέτως, η επιχειρηματική μάθηση αναφέρεται στις γνώσεις και στις δεξιότητες που αναπτύσσει ο επιχειρηματίας στη διάρκεια του επιχειρηματικού του βίου, μέσω άτυπων και μη θεσμοθετημένων τρόπων μάθησης. Στους εν λόγω τρόπους μάθησης περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, η εμπειρία (Politis, 2005, Cope, 2003, Rae και Carswell, 2001), η παρατήρηση ρόλων και προτύπων (Pittaway και Rose, 2006), τα δίκτυα (Soetanto D.P., 2017), καθώς και οι γνώσεις από μέντορες (Wanberg et al., 2006, Allen et al., 2004). Επιπλέον, η επιχειρηματική μάθηση αναλύεται τόσο σε ατομικό (Cope, 2011), όσο και σε συλλογικό ή οργανωσιακό επίπεδο (Zhao et al., 2010). Παρά τις ουσιώδεις διαφορές τους, και οι δύο έννοιες εστιάζουν στον επιχειρηματία και, συνεπώς, στη λειτουργία και στην ανάπτυξη της επιχείρησης. Στόχος της παρούσας διδακτορικής διατριβής είναι αρχικά η μελέτη της αντίστοιχης βιβλιογραφίας των δύο εννοιών αυτών με σκοπό την εννοιολογική τους οριοθέτηση και τη διερεύνησή τους, καθώς και η κάλυψη πιθανών ερευνητικών κενών που θα αναδειχθούν. Σε δεύτερη φάση, επιδιώκεται η εμπειρική αποτύπωση των εννοιών στο επιχειρηματικό περιβάλλον. Επιπρόσθετα, η διατριβή στοχεύει στη διερεύνηση του βαθμού στον οποίο η επιχειρηματική εκπαίδευση και η επιχειρηματική μάθηση επηρεάζουν την ανάληψη επιχειρηματικού ρίσκου, καθώς και την καινοτομία των επιχειρήσεων, συμβάλλοντας στην επιχειρησιακή ανάπτυξη και βιωσιμότητα. Για την επίτευξη των ερευνητικών στόχων, η διατριβή διαρθρώνεται σε δύο κύρια στάδια έρευνας: το θεωρητικό μέρος και το εμπειρικό. Το εμπειρικό μέρος διακρίνεται περαιτέρω σε δύο επιμέρους εμπειρικές ενότητες. Στο θεωρητικό μέρος της έρευνας εξετάζεται η μελέτη των όρων της επιχειρηματικής εκπαίδευσης και της επιχειρηματικής μάθησης και η αποτύπωσή τους στη σχετική βιβλιογραφία. Αναφορικά με την επιχειρηματική μάθηση, διαπιστώθηκε ότι στο παρελθόν ενώ έχουν γίνει σαφείς αναφορές για τον τρόπο μάθησης των επιχειρηματιών, καμία βιβλιογραφική ανασκόπηση δεν καταγράφει το σύνολο των πηγών μάθησης, σε ταυτόχρονο πλαίσιο ατομικού και συλλογικού επιπέδου. Προκειμένου να καλυφθεί το συγκεκριμένο ερευνητικό κενό και να ολοκληρωθεί η απάντηση του σχετικού ερευνητικού ερωτήματος, στο θεωρητικό μέρος της παρούσας διεξάγεται μια συστηματική βιβλιογραφική ανασκόπηση (Systematic Literature Review – SLR). Το αποτέλεσμα της συγκεκριμένης έρευνας ήταν 68 άρθρα σχετικά με την επιχειρηματική μάθηση, τα οποία μέσα από την περιγραφική στατιστική, αλλά και τη θεματική ανάλυσή τους, οδήγησαν στη δημιουργία ενός προτεινόμενου εννοιολογικού μοντέλου επιχειρηματικής μάθησης. Το μοντέλο αυτό αποτελεί ένα πλήρες εννοιολογικό πλαίσιο, στο οποίο καταγράφονται όλες οι αναφερόμενες πτυχές της επιχειρηματικής μάθησης, σύμφωνα με τη μέχρι σήμερα βιβλιογραφία. Επίσης, μέσα από τη μοναδικότητά του στην ταυτόχρονη απεικόνιση πτυχών ατομικής και συλλογικής μάθησης, αναδεικνύει τις επιμέρους θεματικές των εννοιών αυτών, τονίζοντας ποιες έχουν μελετηθεί εκτενέστερα και ποιες είναι υποδιερευνημένες. Στο δεύτερο στάδιο της παρούσας διδακτορικής διατριβής το οποίο αποτελεί το εμπειρικό μέρος, περιλαμβάνονται δύο επιμέρους εμπειρικά μέρη. Αρχικά, πραγματοποιείται μια πλήρης χαρτογράφηση των επιχειρήσεων του Αιγαίου Αρχιπελάγους, το οποίο αποτέλεσε το ερευνητικό πεδίο. Η έλλειψη στη βιβλιογραφία στοιχείων αναφορικά με τον αριθμό των επιχειρήσεων και τον κλάδο δραστηριοποίησής τους, οδήγησε στην έρευνα χαρτογράφησης του πεδίου. Στη συνέχεια, μέσα από συγκεκριμένο μεθοδολογικό πλαίσιο και βήματα (Field, 2025, 2021), πραγματοποιήθηκε πρωτογενής εμπειρική έρευνα για τη μελέτη της επιχειρηματικής εκπαίδευσης και μάθησης. Μέσα από δείγμα 512 επιχειρηματιών/επιχειρήσεων απεικονίζεται η επιχειρηματική εκπαίδευση και μάθηση των επιχειρήσεων του Αιγαίου Αρχιπελάγους. Πέραν όμως από την αποτύπωσή τους στο πεδίο, πραγματοποιείται επιπρόσθετη έρευνα αναφορικά με τους παράγοντες οι οποίοι αποτελούν την καθεμία. Μέσω συσχετίσεων και παραγοντικών αναλύσεων των αποτελεσμάτων της έρευνας των δύο εννοιών, η διατριβή ανέδειξε συσχετίσεις των εννοιών με τους επιχειρηματίες και τις επιχειρήσεις και δημιούργησε παράγοντες/μεταβλητές για την κάθε έννοια με σκοπό την μετέπειτα στατιστική ανάλυση. Στο δεύτερο εμπειρικό μέρος (τρίτο μέρος της παρούσας διδακτορικής διατριβής), εξετάζεται πως οι μεταβλητές/παράγοντες, τόσο της επιχειρηματικής εκπαίδευσης όσο και της μάθησης συμβάλλουν στην ανάληψη ρίσκου από τους επιχειρηματίες και στην καινοτομία των επιχειρήσεων. Τα ευρήματα της διδακτορικής διατριβής, μέσα από τα προτεινόμενα μοντέλα της επιχειρηματικής εκπαίδευσης και μάθησης συνεισφέρουν στον ερευνητικό κόσμο παρέχοντας μια πλήρη χαρτογράφηση των εννοιών αυτών μέσα από ποιοτικά αλλά και ποσοτικά αποτελέσματα. Επιπρόσθετα, καταδεικνύουν σημαντικά αποτελέσματα για τον επιχειρηματικό κόσμο κυρίως δε, για τις επιχειρήσεις οι οποίες δραστηριοποιούνται στην Περιφέρεια. Μέσα από αυτά απεικονίζονται το επίπεδο επιχειρηματικής κατάρτισης των επιχειρηματιών/επιχειρήσεων, το εκπαιδευτικό τους υπόβαθρο, η γνώση τους σχετικά με επιχειρηματικές έννοιες και εργαλεία, καθώς και οι πρόσθετες πηγές οι οποίες ενισχύουν την επιχειρηματική τους μάθηση. Παράλληλα, αναδεικνύεται ότι τόσο η επιχειρηματική εκπαίδευση όσο και η επιχειρηματική μάθηση συμβάλλουν στην καινοτομία και στην ανάληψη επιχειρηματικού ρίσκου. Τέλος, τα αποτελέσματα της διδακτορικής διατριβής σχετικά με την επιθυμία των επιχειρηματιών/επιχειρήσεων του Αιγαίου Αρχιπελάγους για πρόσθετη επιχειρηματική εκπαίδευση δίνουν έναυσμα σε Πανεπιστήμια και Εκπαιδευτικούς Φορείς για εκπαίδευση και επιχειρηματική κατάρτιση στις επιχειρήσεις της Περιφέρειας.