Η φιλοσοφία της ιστορίας στην Ελληνική ιστοριογραφία του 20ου αιώνα

Abstract

This dissertation explores topics in the philosophy of history emerging from the work of three prominent Greek historians of the 20th century: Nikos Svoronos, Philippos Iliou, and Giorgos Dertilis. Its main aim is to identify the philosophical presuppositions underlying their historical thinking in connection with their attempts to deal with the central questions raised by analytical philosophy of history. The study focuses on issues, such as the nature and scientific status of historical knowledge, the scientific character of history, the methodological perspectives adopted by the historians, their relationship with Marxist thought and the Annales School, their stance on anachronism, the role of interpretation and narrative, and their views on objectivity. Additionally, it examines how each historian addresses ideology and the epistemological and political dimensions of key historiographical questions, such as the continuity of the Greek nation and the formation of national identity. The dissertation is structured into three main chapters, each dedicated to one of the aforementioned historians. They are preceded by a theoretical introduction to the philosophy of history, including an overview of its main branches and key questions, with a particular emphasis on analytical philosophy of history. Major philosophical contributions to the field are also briefly presented, including references to speculative and Marxist approaches. The originality of this study lies in its attempt to apply, for the first time, the questions and framework of analytical philosophy of history to Greek historiography. Through a comparative assessment of the positions, explicitly or tacitly, adopted by the three historians, the dissertation reveals different models of historical reasoning, each linked to distinct conceptions of history, narration, and the relations among historical discourse, science, and ideology.

Η παρούσα διατριβή εξετάζει τη φιλοσοφία της ιστορίας όπως αυτή αναδύεται μέσα από το έργο τριών σημαντικών Ελλήνων ιστορικών του 20ού αιώνα: του Νίκου Σβορώνου, του Φίλιππου Ηλιού και του Γιώργου Δερτιλή. Στόχος είναι η ανίχνευση των φιλοσοφικών προϋποθέσεων της ιστορικής τους σκέψης, σε συνάρτηση με ρητές και υπόρρητες απαντήσεις στα βασικά ερωτήματα της αναλυτικής φιλοσοφίας της ιστορίας. Η μελέτη εστιάζει σε ζητήματα που αφορούν την έννοια της ιστορικής γνώσης, την επιστημονικότητα της ιστορίας, τις μεθοδολογικές επιλογές των ιστορικών, τη σχέση τους με τη μαρξιστική σκέψη και τη σχολή των Annales, τις θέσεις τους για τον αναχρονισμό, την έννοια της ερμηνείας και της αφήγησης, καθώς και τη στάση τους απέναντι στο ζήτημα της αντικειμενικότητας. Παράλληλα, εξετάζεται ο τρόπος με τον οποίο προσλαμβάνουν το ζήτημα της ιδεολογίας και το πώς τοποθετούνται επιστημονικά απέναντι σε θεμελιώδη ιστοριογραφικά προβλήματα, όπως η συνέχεια του ελληνικού έθνους και η συγκρότηση της εθνικής ταυτότητας. Η διατριβή διαρθρώνεται σε τρία κύρια κεφάλαια, καθένα από τα οποία είναι αφιερωμένο σε έναν από τους προαναφερθέντες ιστορικούς. Προηγείται θεωρητική εισαγωγή στην έννοια και τους κλάδους της φιλοσοφίας της ιστορίας, με έμφαση στην αναλυτική της εκδοχή, καθώς και παρουσίαση των αντιλήψεων βασικών στοχαστών που διαμόρφωσαν το πεδίο. Η πρωτοτυπία της μελέτης έγκειται στο ότι επιχειρεί για πρώτη φορά μια συστηματική εφαρμογή των ερωτημάτων της αναλυτικής φιλοσοφίας της ιστορίας σε έργα της ελληνικής ιστοριογραφίας, αναδεικνύοντας τις θεωρητικές βάσεις και τις φιλοσοφικές εντάσεις που υποβόσκουν στην ιστορική πρακτική. Μέσα από τη συγκριτική αποτίμηση των τριών ιστορικών αναδεικνύονται διαφορετικά μοντέλα ιστορικής σκέψης, τα οποία συνδέονται με ποικίλες αντιλήψεις για τη φύση της ιστορίας, τη λειτουργία της αφήγησης και τη σχέση του ιστορικού λόγου με την επιστημονική και πολιτική του διάσταση.