Ανάπτυξη και έλεγχος της αποτελεσματικότητας εξ αποστάσεως εκπαιδευτικού προγράμματος για την ανακουφιστική φροντίδα

Abstract

Introduction: Despite the international recognition of the importance of Palliative Care (PC), the education of undergraduate Nursing students in PC often remains inadequate, resulting in deficiencies both in terms of knowledge and in the formation of appropriate attitudes toward patient care, particularly at the end of life. At the same time, the rapid development of distance education creates new opportunities for the implementation of flexible and pedagogically grounded educational interventions. Aim: The aim of the present doctoral dissertation was the development, implementation, and evaluation of the effectiveness of a distance education program in Palliative Care, based on the End-of-Life Nursing Education Consortium (ELNEC) model, in undergraduate Nursing students. Individual objectives included the investigation of the effect of the intervention on students’ knowledge and attitudes, the assessment of their educational experience, as well as the analysis of their participation and educational engagement. Methodology: The study followed a mixed methodological approach (quantitative and qualitative), incorporating the process of development, implementation, and evaluation of an educational program in PC. Initially, the educational program was developed, based on the ELNEC model, which was translated and adapted to the educational needs of undergraduate Nursing students. The educational material was organized in asynchronous format and uploaded to the e-Class platform. The structure of the program included 8 thematic modules, while four tutorial sessions were designed and implemented. The evaluation of participants’ knowledge was carried out through 5 electronic tests embedded in the platform. For the evaluation of the effectiveness of the educational intervention, pre- and post-intervention measurements were conducted among undergraduate students in the Department of Nursing of the National and Kapodistrian University of Athens. For the assessment of knowledge, the Palliative Care Quiz for Nursing (PCQN) was used, while for the evaluation of attitudes, the Frommelt Attitudes Toward Care of the Dying (FATCOD) scale was employed. At the same time, data were collected regarding students’ participation in the e-Class platform (time spent, scores per unit), as well as satisfaction data through a specially designed questionnaire for the evaluation of the educational intervention. In the qualitative component, content analysis was conducted on students’ responses to open-ended questions, aiming at understanding the learning experience. Statistical analysis included descriptive and inferential statistics, paired t-tests, correlation analysis, and multiple linear regression models (p<0.05). Results: The total sample of the study consisted of 180 students. The results demonstrated a statistically significant improvement in students’ knowledge after the educational intervention, both in the total PCQN score from 8.57 (SD=2.18) to 11.14 (SD=2.35) (p<0.001), as well as in the subscale of pain and symptom management from 5.72 (SD=1.58) to 7.74 (SD=1.93) (p<0.001), and psychosocial and spiritual care from 0.78 (SD=0.68) to 1.13 (SD=0.75) (p<0.001). Students who had prior experience in caring for patients who died during their clinical practice, as well as those with professional experience in the healthcare field, showed a smaller change in the overall knowledge score. In contrast, greater knowledge improvement was observed among students without relevant prior experience. Regarding attitudes toward caring for patients at the end of life, a statistically significant improvement was observed in the total FATCOD score from 110.4 (SD=8.6) to 113.5 (SD=9.2) (p<0.001), with the most significant improvement mainly observed among unmarried students (p<0.001). Further analyses showed that the increase in knowledge was accompanied by a statistically significant improvement in students’ attitudes (p<0.001). Additionally, multivariable models indicated that as students’ knowledge increased, their attitudes also improved (β=0.008, p<0.001). The analysis of platform data showed a high level of participation and educational engagement, with a mean total time spent of 15.68 hours and an overall mean score of 9.13/10. Module A emerged as the most demanding, as it combined longer completion time with lower performance, while module B showed the highest mean score (9.63/10). More positive baseline attitudes and higher baseline knowledge were associated with better performance in individual and overall scores. The evaluation of the intervention by the students was positive, as 95.8% reported that the combination of asynchronous theory and tutorials enhanced learning, 97.6% that the tutorials contributed to understanding the course, and 97.6% that the instructors encouraged dialogue and discussion. The analysis of open-ended questions (N=165) highlighted key aspects of students’ experience from the educational intervention. Regarding the asynchronous delivery of theory (N=158), the majority of students identified flexibility and the ability to manage time as the main advantage (N=112), while a significant number referred to the possibility of repetition and deeper understanding of the material (N=48). The limitations reported included the lack of immediate interaction with the instructor (N=32) and the difficulty in managing the extensive course content (N=21). Regarding educational media (N=150), students identified case studies (N=76) as the most effective, followed by application exercises (N=63) and audiovisual material (N=39), while the fourth tutorial, which focused on grief and end-of-life issues, was identified as the most meaningful (N=107), provoking strong emotional engagement and reflection. In addition, baseline levels of knowledge and attitudes were associated with educational performance, as higher baseline knowledge showed a positive correlation with overall performance (ρ=0.16, p=0.050). At the same time, indicators of educational engagement, such as time spent and active participation in the e-Class modules, were positively associated with learning performance, with a statistically significant relationship in specific modules (r=0.21, p=0.008). Conclusions: The present study demonstrates that a structured distance education program in Palliative Care, based on the ELNEC model, can lead to a substantial improvement in both the knowledge and attitudes of Nursing students. The integration of active and experiential educational methods, in combination with the flexibility of asynchronous learning, appears to enhance educational effectiveness, student engagement, and satisfaction. At the same time, the findings highlight the importance of adapting educational interventions to the characteristics of learners. The findings of the study support the importance of strengthening education in Palli-ative Care in Nursing curricula and indicate the possibility of adapting international educational models, such as ELNEC, to the Greek academic environment.

Εισαγωγή: Παρά τη διεθνή αναγνώριση της σημασίας της Ανακουφιστικής Φροντίδας (ΑΦ), η εκπαίδευση των προπτυχιακών φοιτητών Νοσηλευτικής στην ΑΦ παραμένει συχνά ανεπαρκής, με αποτέλεσμα ελλείψεις τόσο σε επίπεδο γνώσεων όσο και στη διαμόρφωση κατάλληλων στάσεων απέναντι στη φροντίδα ασθενών και ιδιαίτερα στο τέλος της ζωής. Παράλληλα η ραγδαία ανάπτυξη της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης δημιουργεί νέες δυνατότητες για την υλοποίηση ευέλικτων και παιδαγωγικά τεκμηριωμένων εκπαιδευτικών παρεμβάσεων Σκοπός: Σκοπός της παρούσας διδακτορικής διατριβής ήταν η ανάπτυξη, εφαρμογή και αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας ενός εξ αποστάσεως εκπαιδευτικού προγράμματος στην Ανακουφιστική Φροντίδα, βασισμένου στο πρότυπο του End-of -Life-Nursing-Education-Consortium (ELNEC), σε προπτυχιακούς φοιτητές Νοσηλευτικής. Επιμέρους στόχοι αποτέλεσαν η διερεύνηση της επίδρασης της παρέμβασης στις γνώσεις και τις στάσεις των φοιτητών, η αποτίμηση της εκπαιδευτικής εμπειρίας τους, καθώς και η ανάλυση της συμμετοχής και της εκπαιδευτικής τους εμπλοκής. Μεθοδολογία : Η μελέτη ακολούθησε μικτή μεθοδολογική προσέγγιση (quantitative και qualitative) ενσωματώνοντας τη διαδικασία ανάπτυξης, εφαρμογής και αξιολόγησης ενός εκπαιδευτικού προγράμματος στην ΑΦ. Αρχικά πραγματοποιήθηκε η ανάπτυξη του εκπαιδευτικού προγράμματος, βασισμένου στο πρότυπο του ELNEC, το οποίο μεταφράστηκε και προσαρμόστηκε στις εκπαιδευτικές ανάγκες των προπτυχιακών φοιτητών Νοσηλευτικής. Το εκπαιδευτικό υλικό οργανώθηκε σε ασύγχρονη μορφή και αναρτήθηκε στην πλατφόρμα e-Class. Η δομή του προγράμματος περιλάμβανε 8 θεματικές ενότητες, ενώ σχεδιάστηκαν και υλοποιήθηκαν τέσσερα φροντιστήρια. Η αξιολόγηση γνώσεων των συμμετεχόντων πραγματοποιήθηκε μέσω 5 ηλεκτρονικών δοκιμασιών (tests) ενσωματωμένων στην πλατφόρμα. Για την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας της εκπαιδευτικής παρέμβασης εφαρμόστηκαν μετρήσεις πριν και μετά την εκπαιδευτική παρέμβαση στους προπτυχιακούς φοιτητές στο τμήμα Νοσηλευτικής του ΕΚΠΑ. Για την αξιολόγηση των γνώσεων χρησιμοποιήθηκε το εργαλείο Palliative Care Quiz for Nursing (PCQN), ενώ για την αποτίμηση των στάσεων το Frommelt Attitudes Toward Care of the Dying (FATCOD). Παράλληλα, συλλέχθηκαν δεδομένα σχετικά με τη συμμετοχή των φοιτητών στην ηλεκτρονική πλατφόρμα e-class (χρόνοι παραμονής, βαθμολογίες ανά ενότητα), καθώς και δεδομένα ικανοποίησης μέσω ειδικά διαμορφωμένου ερωτηματολογίου αξιολόγησης της εκπαιδευτικής παρέμβασης. Στο ποιοτικό σκέλος πραγματοποιήθηκε ανάλυση περιεχομένου (content analysis) των απαντήσεων των φοιτητών σε ανοικτές ερωτήσεις, με στόχο την κατανόηση της μαθησιακής εμπειρίας. Η στατιστική ανάλυση περιλάμβανε περιγραφική και επαγωγική στατιστική (descriptive and inferential statistics), ελέγχους συζευγμένων δειγμάτων (paired t-test), ανάλυση συσχέτισης (correlation analysis) και πολυπαραγοντικά μοντέλα παλινδρόμησης (multiple linear regression) (p<0,05) Αποτελέσματα: Το συνολικό δείγμα της μελέτης αποτέλεσαν 180 φοιτητές. Τα αποτελέσματα κατέδειξαν στατιστικά σημαντική βελτίωση των γνώσεων των φοιτητών μετά την εκπαιδευτική παρέμβαση τόσο στη συνολική βαθμολογία PCQN από 8,57 (SD=2,18) σε 11,14 (SD=2,35) μετά (p<0,001), όσο και την υποκατηγορία διαχείριση του πόνου και άλλων συμπτωμάτων από 5,72 (SD=1,58) σε 7,74 (SD=1,93) (p<0,001),και ψυχοκοινωνική και πνευματική φροντίδα από 0,78 (SD=0,68) σε 1,13 (SD=0,75) (p<0,001). Οι φοιτητές που διέθεταν προηγούμενη εμπειρία φροντίδας ασθενών που απεβίωσαν κατά τη διάρκεια της κλινικής τους άσκησης, καθώς και εκείνοι με επαγγελματική εμπειρία στον χώρο της υγείας, παρουσίασαν μικρότερη μεταβολή στη συνολική βαθμολογία γνώσεων. Αντίθετα, μεγαλύτερη αύξηση γνώσεων παρατηρήθηκε σε φοιτητές χωρίς προηγούμενη σχετική εμπειρία. Όσον αφορά τις στάσεις απέναντι στη φροντίδα ασθενών στο τέλος της ζωής, παρατηρήθηκε στατιστικά σημαντική βελτίωση, στη συνολική βαθμολογία της κλίμακας FATCOD από 110,4 (SD=8,6) σε 113,5 (SD=9,2) (p<0,001), με την σημαντικότερη βελτίωση κυρίως σε άγαμους φοιτητές (p<0,001). Περαιτέρω αναλύσεις ανέδειξαν ότι η αύξηση των γνώσεων συνοδεύτηκε από στατιστικά σημαντική βελτίωση των στάσεων των φοιτητών (p<0,001). Επιπλέον, τα πολυπαραγοντικά μοντέλα έδειξαν ότι όσο αυξάνονταν οι γνώσεις των φοιτητών, τόσο βελτιώνονταν και οι στάσεις τους (β=0,008, p<0,001). Η ανάλυση των δεδομένων της πλατφόρμας έδειξε υψηλό επίπεδο συμμετοχής και εκπαιδευτικής εμπλοκής, με μέσο συνολικό χρόνο παραμονής 15,68 ώρες και συνολική μέση βαθμολογία 9,13/10. Η α’ ενότητα αναδείχθηκε ως η πιο απαιτητική, καθώς συνδύαζε μεγαλύτερο χρόνο εκτέλεσης και χαμηλότερη επίδοση, ενώ η β’ ενότητα παρουσίασε την υψηλότερη μέση βαθμολογία (9,63/10). Οι θετικότερες αρχικές στάσεις και υψηλότερες αρχικές γνώσεις συσχετίστηκαν με καλύτερη επίδοση σε επιμέρους και συνολικές βαθμολογίες. Η αξιολόγηση της παρέμβασης από τους φοιτητές ήταν θετική, καθώς το 95,8% ανέφερε ότι ο συνδυασμός ασύγχρονης θεωρίας και φροντιστηρίων ενίσχυσε τη μάθηση, το 97,6% ότι τα φροντιστήρια συνέβαλαν στην κατανόηση του μαθήματος και το 97,6% ότι οι εκπαιδευτές ενθάρρυναν τον διάλογο και τη συζήτηση. Η ανάλυση των ανοικτών ερωτήσεων (Ν=165) ανέδειξε βασικές πτυχές της εμπειρίας των φοιτητών από την εκπαιδευτική παρέμβαση.Αναφορικά με την ασύγχρονη διεξαγωγή της θεωρίας (Ν=158), η πλειονότητα των φοιτητών ανέδειξε ως βασικό πλεονέκτημα την ευελιξία και τη δυνατότητα διαχείρισης του χρόνου (Ν=112) και σημαντικός αριθμός αναφέρθηκε στη δυνατότητα επανάληψης και εμβάθυνσης του υλικού (Ν=48). Οι περιορισμοί που αναφέρθηκαν ήταν η έλλειψη άμεσης αλληλεπίδρασης με τον διδάσκοντα (Ν=32), και η δυσκολία διαχείρισης της εκτεταμένης διδακτέας ύλης (Ν=21).Από τα εκπαιδευτικά μέσα (Ν=150), οι φοιτητές ανέδειξαν ως περισσότερο αποτελεσματικές τις μελέτες περίπτωσης (Ν=76), ακολουθούμενες από τις ασκήσεις εφαρμογής (Ν=63) και το οπτικοακουστικό υλικό (Ν=39), ενώ το τέταρτο φροντιστήριο, που αφορούσε το πένθος και το τέλος της ζωής, αναδείχθηκε ως το πιο ουσιαστικό (Ν=107), προκαλώντας έντονη συναισθηματική εμπλοκή και προβληματισμό. Επιπλέον, τα αρχικά επίπεδα γνώσεων και στάσεων συσχετίστηκαν με την εκπαιδευτική επίδοση, καθώς οι υψηλότερες αρχικές γνώσεις παρουσίασαν θετική συσχέτιση με τη συνολική επίδοση (ρ=0,16, p=0,050). Παράλληλα, δείκτες εκπαιδευτικής εμπλοκής, όπως ο χρόνος παραμονής και η ενεργός συμμετοχή στις ενότητες της πλατφόρμας e-Class, συσχετίστηκαν θετικά με τη μαθησιακή επίδοση, με στατιστικά σημαντική σχέση σε επιμέρους ενότητες (r=0,21, p=0,008). Συμπεράσματα: Η παρούσα μελέτη καταδεικνύει ότι ένα δομημένο εξ αποστάσεως εκπαιδευτικό πρόγραμμα στην ΑΦ, βασισμένο στο πρότυπο ELNEC, μπορεί να επιφέρει ουσιαστική βελτίωση τόσο στις γνώσεις όσο και στις στάσεις των φοιτητών Νοσηλευτικής. Η ενσωμάτωση ενεργητικών και βιωματικών εκπαιδευτικών μεθόδων, σε συνδυασμό με την ευελιξία της ασύγχρονης μάθησης, φαίνεται ότι ενισχύει την εκπαιδευτική αποτελεσματικότητα, την εμπλοκή και ικανοποίηση των φοιτητών. Παράλληλα, τα ευρήματα υπογραμμίζουν τη σημασία προσαρμογής των εκπαιδευτικών παρεμβάσεων στα χαρακτηριστικά των εκπαιδευομένων. Τα ευρήματα της μελέτης υποστηρίζουν τη σημασία της ενίσχυσης της εκπαίδευσης στην ΑΦ στα προγράμματα σπουδών Νοσηλευτικής και υποδεικνύουν τη δυνατότητα προσαρμογής διεθνών εκπαιδευτικών προτύπων, όπως το ELNEC, στο ελληνικό ακαδημαϊκό περιβάλλον.