Η λατρευτική τοπογραφία της αρχαίας Αξού Κρήτης από τους προϊστορικούς χρόνους έως την ύστερη αρχαιότητα

Abstract

The subject of this dissertation is the cult topography of ancient Axos, Crete, from the prehistoric period to late antiquity. The study area was defined as a geographical unit approximately covering the Upper Mylopotamos region of Rethymno, which roughly corresponds to the territory of Axos during the Archaic and Classical periods. The study consists of four chapters. The first chapter opens with a presentation of the particular geographical and geological characteristics of the area, followed by the historical context, as it emerges from the archaeological data and epigraphical testimonies. The second chapter presents and comments on the literary, epigraphical and numismatic testimonies on the cult and gods of Axos. The third chapter forms the main body of the study. Thirty cult places are discussed, under three separate headings: asty (city), chora (countryside) and eschatia (farthest part of the territory). Each site is presented in the form of an ‘index card’ comprising the following fields: site, history of research, recent research, finds, discussion and summary. Where possible, based on the votives and their iconography, an attempt is made to identify the dedicators, the deity worshipped and the manner in which the ceremonies and rituals were performed. Such cases include the two sanctuaries of the asty, that at the Agia Apakou site and the ‘Sanctuary of Aphrodite’ on the east slope, as well as the two sacred caves of the eschatia, the Idaean and Tallaean Caves. The fourth chapter presents the synthesis of the data. Topics regarding the cult places, the architecture of the sanctuaries and their individual defining features are discussed. There is an overview of the evidence that has emerged on the cult and the deities worshipped, and how the cult is expressed through ceremonies and rituals. There follows a brief description of the development of the cults over time and their assessment. The study concludes with the section ‘Ἐξ ἀπαρχᾶς δοθέντα’. Taking this phrase, common in sacred laws and also found in the sacred law of Axos, as a starting point, an attempt was made to date the origins of the cult. To this end, the particular character of the site, the archaeological data and local myths were taken into account. Furthermore, although we do not know the exact content of the phrase ‘Ἐξ ἀπαρχᾶς δοθέντα’, an effort is made to highlight the changes in cult over the centuries. The first volume of the study also includes four appendices: A: Timeline; B: Typology of Standing Female Figurines; C: Herodotus, Histories IV; D: ‘The Epyllion of Nida’. The second volume contains 135 plates.

Αντικείμενο της διατριβής είναι η λατρευτική τοπογραφία της αρχαίας Αξού Κρήτης, από τους προϊστορικούς χρόνους έως την ύστερη αρχαιότητα. Ως περιοχή μελέτης ορίστηκε μια γεωγραφική ενότητα που περιλαμβάνει περίπου τον Επάνω Μυλοπόταμο Ρεθύμνου και αντιστοιχεί κατά προσέγγιση στην επικράτεια της Αξού των αρχαϊκών-κλασικών χρόνων. Η μελέτη διαρθρώνεται σε τέσσερα κεφάλαια. Στο πρώτο κεφαλαίο παρουσιάζεται πρώτα η ιδιαίτερη γεωγραφική και γεωλογική φυσιογνωμία του τόπου και στη συνέχεια το ιστορικό πλαίσιο, όπως αναδεικνύεται από τα αρχαιολογικά δεδομένα και τις επιγραφικές μαρτυρίες. Στο δεύτερο κεφάλαιο παρατίθενται και σχολιάζονται οι φιλολογικές, επιγραφικές και νομισματικές μαρτυρίες για τη λατρεία και τους θεούς της Αξού. Το τρίτο κεφάλαιο αποτελεί τον κορμό της εργασίας. Συζητούνται συνολικά τριάντα τόποι λατρείας, που διαμοιράζονται σε τρεις ενότητες: ‘άστυ’, ‘χώρα’ και ‘εσχατιά’. Η παρουσίαση κάθε τόπου έχει τη μορφή ‘δελτίου’, που συνίσταται από τα εξής επιμέρους θεματικά πεδία: η θέση, η ιστορία της έρευνας, η νεότερη έρευνα, τα ευρήματα, συζήτηση και σύνοψη. Oπου είναι δυνατόν, με βάση τα αναθήματα και την εικονογραφία τους, επιχειρείται ο προσδιορισμός της ταυτότητας των αναθετών, και της λατρευόμενης θεότητας, καθώς και του τρόπου τέλεσης των τελετών και τελετουργιών. Τέτοιες περιπτώσεις είναι τα δυο ιερά του ‘άστεως’, αυτό που βρίσκεται στη θέση Αγία Απακού και αυτό της ανατολικής πλαγιάς (λεγόμενο ιερό της Αφροδίτης) και των δυο ιερών σπηλαίων της εσχατιάς Ιδαίο και Ταλλαίο Άντρο. Στο τέταρτο κεφάλαιο γίνεται η σύνθεση των δεδομένων. Συζητούνται θέματα που αφορούν στους τόπους λατρείας, την αρχιτεκτονική των ιερών και τα επιμέρους στοιχεία που συνθέτουν τη φυσιογνωμία τους. Παρουσιάζονται συνοπτικά τα στοιχεία που έχουν προκύψει για τη λατρεία και τους λατρευόμενους θεούς και ο τρόπος που αυτή εκφράζεται μέσω των τελετών και των τελετουργιών. Ακολουθεί η συνοπτική περιγραφή της χρονολογικής εξέλιξης των λατρειών και η αποτίμησή τους. Η μελέτη ολοκληρώνεται με την ενότητα ‘Ἐξ ἀπαρχᾶς δοθέντα’. Με αφορμή τη φράση αυτή, που είναι συνήθης σε ιερούς νόμους και απαντά και στον ιερό νόμο της Αξού, επιχειρήθηκε η διερεύνηση του χρονικού προσδιορισμού των απαρχών της λατρείας. Προς την κατεύθυνση αυτή λήφθηκαν υπόψη η ιδιαίτερη φυσιογνωμία του τόπου, τα αρχαιολογικά δεδομένα και οι τοπικοί μύθοι. Επιπλέον, παρότι δεν γνωρίζουμε το ακριβές περιεχόμενο των ‘ἐξ ἀπαρχᾶς δοθέντων’, γίνεται προσπάθεια να αναδειχτούν οι μεταβολές στη λατρεία στο πέρασμα των αιώνων. Ο πρώτος τόμος της μελέτης περιλαμβάνει επιπλέον τέσσερα παραρτήματα: Α΄: χρονολογικός πίνακας, Β΄: τυπολογία ειδωλίων όρθιων γυναικείων μορφών, Γ΄: Ηρόδοτος, Ιστορίαι δ, Δ΄: ‘Το επύλλιο της Νίδας’. Ο δεύτερος περιλαμβάνει 135 πίνακες.