Το μοτίβο της σύγκρουσης μέσα από την παρουσία διπόλων στα μυθιστορήματα του Νίκου Καζαντζάκη

Abstract

This doctoral thesis examines the fundamental role of binary oppositions as a structural and philosophical cornerstone in the literary corpus of Nikos Kazantzakis. The primary objective is to demonstrate that the motif of conflict, expressed through opposing pairs (dipoles), is not merely a stylistic method but the central narrative and ideological tool that drives Kazantzakis’s storytelling and worldview. The study adopts a methodology that combines a broad theoretical overview with targeted textual analysis. It begins by establishing a theory of dipoles, tracing the concept of binary oppositions from ancient Greek philosophy to modern literary theories. The research highlights the profound influence of philosophes like Nietzsche, Bergson, and Hegel on Kazantzakis, particularly regarding the clash between the Dionysian and Apollonian elements, the dialectic of thesis-antithesis-synthesis, and the concept of creative evolution. The core of the thesis provides a systematic analysis of Kazantzakis’s novels, categorized by their developmental phase. In the early novels the analysis focuses on the legacy of Aestheticism and the initial manifestations of existential dualities. In the novels of maturity the study explores archetypal conflicts, i.e. the mind-body dichotomy, the struggle between social justice and institutional power, the epic clash of freedom versus death. Furthermore, the thesis examines the supreme trial of the flesh against the spirit, as well as the tragic fratricidal conflict.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζει τον θεμελιώδη ρόλο των δυαδικών αντιθέσεων ως δομικού και φιλοσοφικού ακρογωνιαίου λίθου στο λογοτεχνικό σώμα του Νίκου Καζαντζάκη. Ο πρωταρχικός στόχος είναι να καταδειχθεί ότι το μοτίβο της σύγκρουσης, όπως αυτό εκφράζεται μέσα από αντιθετικά ζεύγη (δίπολα), δεν αποτελεί απλώς μια υφολογική μέθοδο, αλλά το κεντρικό αφηγηματικό και ιδεολογικό εργαλείο που κινεί την αφηγηματική τέχνη και την κοσμοθεωρία του Καζαντζάκη. Η μελέτη υιοθετεί μια μεθοδολογία που συνδυάζει την ευρεία θεωρητική επισκόπηση με τη στοχευμένη κειμενική ανάλυση. Ξεκινά με τη θεμελίωση μιας θεωρίας των διπόλων, ανιχνεύοντας την έννοια των δυαδικών αντιθέσεων από την αρχαία ελληνική φιλοσοφία έως τις σύγχρονες θεωρίες της λογοτεχνίας. Η έρευνα αναδεικνύει τη βαθιά επίδραση φιλοσόφων όπως ο Νίτσε, ο Μπερξόν και ο Χέγκελ στον Καζαντζάκη, ιδιαίτερα όσον αφορά τη σύγκρουση μεταξύ του Διονυσιακού και του Απολλώνιου στοιχείου, τη διαλεκτική της θέσης-αντίθεσης-σύνθεσης και την έννοια της δημιουργικής εξέλιξης. Ο πυρήνας της διατριβής προσφέρει μια συστηματική ανάλυση των μυθιστορημάτων του Καζαντζάκη, ταξινομημένων αναλόγως με την στιγμή εξέλιξής τους. Στα πρώιμα μυθιστορήματα, η ανάλυση εστιάζει στην κληρονομιά του Αισθητισμού και στις αρχικές εκδηλώσεις των υπαρξιακών δυϊσμών. Στα μυθιστορήματα της ωριμότητας, η μελέτη διερευνά αρχετυπικές συγκρούσεις, όπως τη διχοτομία σώματος-πνεύματος, τον αγώνα μεταξύ της κοινωνικής δικαιοσύνης και της θεσμικής εξουσίας, καθώς και την επική σύγκρουση της ελευθερίας με τον θάνατο. Επιπλέον, η διατριβή εξετάζει την υπέρτατη δοκιμασία της σάρκας έναντι του πνεύματος, καθώς και την τραγική αδελφοκτόνο σύγκρουση.