Η μεταφραστική τύχη του Οβιδίου στην Ελλάδα από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι και την περίοδο του Μεσοπολέμου

Abstract

This doctoral thesis investigates the translational reception of Ovid’s works in Greece from the late 19th century to the interwar period, highlighting translation as a dynamic field of cultural, linguistic, and ideological mediation. The study focuses on the systematic documentation and philological analysis of Modern Greek translations of Ovid’s corpus, with particular emphasis on the Amores, the Heroides, and the Metamorphoses. The research adopts a combined methodology that integrates bibliographical research, historical contextualization, and detailed linguistic, stylistic, and metrical analysis of the translations in comparison with the Latin original. At the same time, it is grounded in contemporary translation theory, including Descriptive Translation Studies, Skopos theory, and the concept of translator visibility, in order to examine the strategies and ideological frameworks shaping each translation. Special attention is given to the Greek language question (Katharevousa vs. Demotic), to metrical choices (prose versus verse translation), and to the role of translation as a tool of education and national formation. Through comparative analysis of individual translators, the study identifies a range of translational models, from philological fidelity to creative reconstruction and ideological reframing of the source text. The thesis concludes that the translation of Ovid into Modern Greek is not merely a linguistic transfer but an act of interpretation and rewriting, deeply shaped by the historical, cultural, and ideological conditions of each period. Translators emerge as “secondary authors,” actively contributing to the formation of Modern Greek literary identity and to the evolving reception of Latin literature within the Greek cultural context.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζει τη μεταφραστική τύχη του έργου του Οβιδίου στην Ελλάδα από τα τέλη του 19ου αιώνα έως και την περίοδο του Μεσοπολέμου, αναδεικνύοντας τη μετάφραση ως δυναμικό πεδίο πολιτισμικής, γλωσσικής και ιδεολογικής διαμεσολάβησης. Στο επίκεντρο της έρευνας τίθεται η συστηματική καταγραφή και φιλολογική ανάλυση των νεοελληνικών μεταφράσεων των έργων του Οβιδίου, με ιδιαίτερη έμφαση στους Amores, τις Heroides και τις Metamorphoses. Η μελέτη υιοθετεί συνδυαστική μεθοδολογία, η οποία περιλαμβάνει βιβλιογραφική έρευνα, ιστορική προσέγγιση και λεπτομερή γλωσσολογική, υφολογική και μετρική ανάλυση των μεταφρασμάτων σε σύγκριση με το λατινικό πρωτότυπο. Παράλληλα, εντάσσει την ανάλυση σε σύγχρονα θεωρητικά πλαίσια της μεταφρασεολογίας, όπως η Περιγραφική Μεταφρασεολογία, η θεωρία του Skopos και η έννοια της ορατότητας του μεταφραστή, προκειμένου να αναδειχθούν οι μεταφραστικές στρατηγικές και οι ιδεολογικές προϋποθέσεις που διέπουν κάθε απόδοση. Επιπλέον, έμφαση δίνεται στο γλωσσικό ζήτημα (καθαρεύουσα - δημοτική), στις μετρικές επιλογές (πεζός λόγος έναντι έμμετρης απόδοσης) και στη λειτουργία της μετάφρασης ως εργαλείου παιδείας και εθνικής συγκρότησης. Μέσα από τη συγκριτική ανάλυση των μεταφραστών αναδεικνύονται διαφορετικά μοντέλα μεταφραστικής πρακτικής, που εκτείνονται από τη φιλολογική πιστότητα έως τη δημιουργική ανασύνθεση και την ιδεολογική αναπλαισίωση του πρωτοτύπου. Η διατριβή καταλήγει στο ότι η μετάφραση του Οβιδίου στη νεοελληνική γραμματεία δεν αποτελεί απλή γλωσσική μεταφορά, αλλά πράξη ερμηνείας και αναδημιουργίας, η οποία διαμορφώνεται από τις ιστορικές, πολιτισμικές και ιδεολογικές συνθήκες κάθε εποχής. Οι μεταφραστές αναδεικνύονται ως συγγραφείς δεύτερου βαθμού, συμβάλλοντας ενεργά στη διαμόρφωση της νεοελληνικής λογοτεχνικής ταυτότητας και στη διαχρονική πρόσληψη της λατινικής γραμματείας.