Από την «ὕβριν» στο αμάρτημα και από την «τίσιν» στην κόλαση: παρεκκλίνουσες συμπεριφορές και αρνητικά συναισθήματα στο έργο του Λουκιανού

Abstract

The present doctoral dissertation, entitled “From ‘hubris’ to Sin and from ‘tisis’ to Hell: Deviant Behaviors and Negative Emotions in the Work of Lucian”, investigates the dialectical relationship between emotions, moral deviation, and mechanisms for the restoration of order within the framework of Greco-Roman and early Christian literature. The central focus of the study is the work of Lucian, which is approached as a privileged field for exploring the connection between negative emotions, such as anger, envy, and hatred, and deviant behaviours, including deceit, “hubris,” hypocrisy, and slander. The dissertation first examines the theoretical and historical framework of the study of emotions in antiquity, highlighting their moralization and their role in shaping both individual and collective identity. Through systematic philological analysis of selected passages, it demonstrates how Lucian represents negative emotions not merely as psychological states, but as driving forces of action and as preconditions for “hubris.” Deviant behaviour is frequently presented as the external manifestation of inner emotional imbalance, situated within a diachronic moral scheme: “hubris” – “tisis” and sin – punishment. Special emphasis is placed on anger and violence, considered both as emotional states and as socially and culturally determined practices. The study shows that in Lucian’s work, satire functions as a mechanism of moral exposure and critique, dramatizing the process of transition from “hubris” to punishment. At the same time, it explores the shift from the classical concept of “hubris-tisis” to the notion of sin and theologically grounded punishment in the early Christian period. In conclusion, the dissertation argues that negative emotions should not be regarded merely as individual pathologies, but as elements embedded within broader cultural and moral systems that shape the individual’s relationship with the community and with the divine. The study aspires to contribute both to Lucianic scholarship and to the interdisciplinary approach to the history of emotions.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή, με τίτλο «Από την “ὕβριν” στο αμάρτημα και από την “τίσιν” στην κόλαση: Παρεκκλίνουσες συμπεριφορές και αρνητικά συναισθήματα στο έργο του Λουκιανού», διερευνά τη διαλεκτική σχέση μεταξύ συναισθημάτων, ηθικής εκτροπής και μηχανισμών αποκατάστασης της τάξης στο πλαίσιο της ελληνορωμαϊκής και πρώιμης χριστιανικής γραμματείας. Κεντρικός άξονας της μελέτης αποτελεί το έργο του Λουκιανού, το οποίο προσεγγίζεται ως προνομιακό πεδίο ανάδειξης της σύνδεσης αρνητικών συναισθημάτων, όπως η οργή, ο φθόνος και το μίσος, με παρεκκλίνουσες συμπεριφορές, όπως η απάτη, η «ὕβρις», η υποκρισία και η συκοφαντία. Η εργασία εξετάζει αρχικά το θεωρητικό και ιστορικό πλαίσιο της μελέτης των συναισθημάτων στην αρχαιότητα, αναδεικνύοντας την ηθικοποίησή τους και τον ρόλο τους στη διαμόρφωση της ατομικής και συλλογικής ταυτότητας. Στη συνέχεια, μέσω συστηματικής φιλολογικής ανάλυσης επιλεγμένων χωρίων, αναδεικνύεται ο τρόπος με τον οποίο ο Λουκιανός αποτυπώνει τα αρνητικά συναισθήματα όχι μόνο ως ψυχολογικές καταστάσεις, αλλά ως κινητήριες δυνάμεις της πράξης και ως προϋποθέσεις της «ὕβρεως». Η παρεκκλίνουσα συμπεριφορά παρουσιάζεται συχνά ως εξωτερίκευση εσωτερικής συναισθηματικής ανισορροπίας, η οποία εντάσσεται σε ένα διαχρονικό ηθικό σχήμα: «ὕβρις» – «τίσις» και αμάρτημα – τιμωρία. Ιδιαίτερη έμφαση δίδεται στην οργή και στη βία, τόσο ως συναισθηματικές καταστάσεις όσο και ως κοινωνικά και πολιτισμικά προσδιορισμένες πρακτικές. Η μελέτη καταδεικνύει ότι στο έργο του Λουκιανού η σάτιρα λειτουργεί ως μηχανισμός ηθικής αποκάλυψης και κριτικής, αναπαριστώντας τη διαδικασία μετάβασης από την «ὕβριν» στην τιμωρία. Παράλληλα, εξετάζεται η μετατόπιση από το κλασικό σχήμα της «ὕβρεως-τίσεως» προς την έννοια της αμαρτίας και της θεολογικά θεμελιωμένης τιμωρίας στους πρώιμους χριστιανικούς χρόνους. Συμπερασματικά, η εργασία υποστηρίζει ότι τα αρνητικά συναισθήματα δεν αποτελούν απλώς ατομικές παθολογίες, αλλά εντάσσονται σε ευρύτερα πολιτισμικά και ηθικά συστήματα, τα οποία διαμορφώνουν τη σχέση του ατόμου με την κοινότητα και με το θείο. Η μελέτη φιλοδοξεί να συμβάλει τόσο στην έρευνα για τον Λουκιανό όσο και στη διεπιστημονική προσέγγιση της ιστορίας των συναισθημάτων.