Γλωσσική μελέτη ψευδεπίγραφων/αμφισβητούμενων έργων του Ήρωνος του Αλεξανδρέως

Abstract

The present thesis is situated within the realm of the Humanities, and more specifically, within the field of Classical Philology. Providing a multi-level and profound philological-linguistic examination, our study addresses a research field that has thus far remained underexplored. This gap in the research stems from the topic’s inherent complexity and the scholarly controversy surrounding the authorship of some works attributed to Heron of Alexandria, which has been a recurrent subject of debate and has led to conflicting interpretations. The interpretive and evaluative analysis applied to the ancient text under scrutiny holds the potential to facilitate a synergistic and comparative utilization of its research outcomes across diverse scientific domains, notably the History of Ancient Science and Technology, Mathematics, Physics, Engineering and related fields. The thorough linguistic study of Heron’s corpus, focusing on the contested texts, along with an interdisciplinary methodology, is a crucial desideratum in current research. This project aims to offer a substantive contribution to the relevant scholarship and to furnish a comprehensive understanding in domains where the existing literature presents significant lacunae. This study attempts to offer an additional perspective and to contribute its own piece to the intractable puzzle of the complex "Heronian Question", a centuries-old scholarly debate concerning the epoch of the Alexandrian philosopher Heron, which has engaged researchers for centuries, thus contributing to the unravelling of this long-standing conundrum. The dissertation is structured around five main thematic axes. The "Introduction" defines the scientific framework within which the study was conducted, outlines the research objectives, questions and working hypotheses, and presents the methodological approach adopted. Subsequently, the conflicting propositions and arguments of various researchers regarding the "Heronian Question" are presented. The following section is devoted to "Heron’s works", preceding our introduction to the core of our study, the "Linguistic Findings". This part of the dissertation focuses on tracing issues of vocabulary, morphology, phonetics and syntax in the language of Heron’s works at both the intratextual and intertextual levels. Following the documentation and extensive analysis of the lexical material and technical terminology found in Heron’s authentic and disputed works, an alphabetical index of the terms examined was compiled at the end of the dissertation, recording their frequency of occurrence throughout the entire Heronian corpus. The findings of the research are further drawn upon in the two concluding sections, "Heron’s Philosophy. Was Heron a Christian?" and "The Universality of Heron". These sections seek to reconstruct Heron’s intellectually restless personality and philosophical profile, characterized by creativity and ingenuity. At the same time, they situate his multifaceted intellectual activity within its spatial and temporal context and examine the reception of and influence exerted by his work throughout the centuries. Finally, the principal findings of the research are summarized in the "Conclusions". The dissertation is complemented by Greek and English abstracts, the Bibliography, an Index of proper names, and an Appendix featuring representative photographic material from manuscripts, together with graphic reconstructions of Heron’s mechanisms. The careful and systematic linguistic investigation of the works of Hero has revealed elements that until now had either been neglected or remained unnoticed in previous scholarship and had therefore not been taken into consideration. These findings prompted us to explore a new interpretative perspective concerning the possible relationship of Heron with the intellectual milieu of early Christianity. The evidence emerging from the present study provides, for the first time, a basis for proposing that Heron was acquainted with the Gospel texts and had engaged with Christian thought and teachings. More specifically, the comparative analysis revealed linguistic affinities between Heron’s works and the language of the Holy Scriptures (the Old and New Testaments), particularly with the Gospel of Mark. The linguistic findings of the dissertation align with the fact that the Apostle and Evangelist Mark disseminated his Gospel in Alexandria during the first century AD, where he founded the Church (Patriarchate) of Alexandria and suffered martyrdom during the period of activity of the eminent Alexandrian engineer. Our study introduces an innovative dimension to existing research, offering a significant complementary contribution to the "Heronian Question" and raising new areas of inquiry, such as the possible relationship of Hero with nascent Christianity, which was persecuted from the time of Nero onward. The linguistic findings derived from the study of Heron’s works support the dating of his activity to the first two centuries after Christ. The juxtaposition of these findings with the conclusions of previous scholarship led to a more precise chronological framework, extending from the second half of the 1st century AD to the beginning of the 2nd century AD. Regarding the authenticity of the disputed works, the position adopted in this dissertation is that, owing to their usefulness in applications of everyday life and their function as instructional or teaching manuals, these works were disseminated, utilized, and enriched with later additions, without this implying that their original core did not originate from the pen of Heron.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εμπίπτει στον χώρο των Ανθρωπιστικών Επιστημών και ειδικότερα της Κλασικής Φιλολογίας. Πραγματεύεται την πολυεπίπεδη και γλωσσική διερεύνηση των έργων του Ήρωνα του Αλεξανδρινού, με ιδιαίτερη έμφαση στα έργα αμφισβητούμενης γνησιότητας. Η ενδελεχής γλωσσική μελέτη του λεγόμενου «ψευδο-ηρώνειου» corpus σε συνάρτηση με τη διεπιστημονική προσέγγιση του θέματος, συνιστούσε ένα desideratum της σύγχρονης έρευνας, με στόχο τη συνεισφορά νέων στοιχείων στην υφιστάμενη βιβλιογραφία, καθώς και την επίτευξη πληρότητας σε περιοχές όπου αυτή παρουσίαζε κενά. Πρόκειται για ένα ερευνητικό πεδίο που έως σήμερα δεν είχε διερευνηθεί ικανοποιητικά, εξαιτίας της απαιτητικής φύσης του και των αντικρουόμενων απόψεων των μελετητών σχετικά με τη γνησιότητά τους. Η εργασία μας επιχειρεί να προσφέρει μια πρόσθετη θεώρηση ως προς την επίλυση του «γρίφου» του «Ηρώνειου Ζητήματος» (της εποχής δηλαδή στην οποία έζησε και έδρασε ο σπουδαίος Αλεξανδρινός πανεπιστήμων), που απασχολεί εδώ και αιώνες την έρευνα. Παράλληλα, η ερμηνευτική και αξιολογική προσέγγιση των υπό μελέτη κειμένων αναδεικνύει δυνατότητες συνδυαστικής αξιοποίησης των ερευνητικών πορισμάτων και σε άλλους επιστημονικούς κλάδους (Ιστορία των Επιστημών και της Τεχνολογίας στην Αρχαιότητα, Μαθηματικά, Φυσική, Μηχανική κ.τ.ό.). Η διατριβή διαρθρώνεται σε πέντε βασικούς άξονες. Μετά τον καθορισμό του επιστημονικού και μεθοδολογικού πλαισίου της μελέτης στην «Εισαγωγή», ακολουθεί η παρουσίαση και κριτική αποτίμηση των κυριότερων θέσεων της προγενέστερης έρευνας αναφορικά με το «Ηρώνειο Ζήτημα» και παρουσιάζεται η «Εργογραφία του Ήρωνα». Στην ενότητα των «Γλωσσικών Ευρημάτων» αναλύονται διεξοδικά τα λεξιλογικά, μορφολογικά, συντακτικά και υφολογικά χαρακτηριστικά των έργων, με αξιοποίηση ενδοκειμενικών και διακειμενικών συγκρίσεων. Η γλωσσική τεκμηρίωση συμπληρώνεται από αλφαβητικό πίνακα των εξεταζόμενων όρων, στον οποίο καταγράφεται η συχνότητα και η κατανομή τους στα επιμέρους έργα. Τα ερευνητικά δεδομένα αξιοποιούνται περαιτέρω στις ενότητες «Η Φιλοσοφία του Ήρωνα. Ήταν ο Ήρων Χριστιανός;» και «Η Παγκοσμιότητα του Ήρωνα», όπου επιχειρείται η ανασύνθεση της πνευματικά ανήσυχης προσωπικότητας και της φιλοσοφικής φυσιογνωμίας του Ήρωνα, η οποία διακρίνεται για τη δημιουργικότητα και την ευρηματικότητά της. Παράλληλα, χαρτογραφείται το χωροχρονικό πλαίσιο εντός του οποίου διαμορφώνεται και εκδηλώνεται η πολυσχιδής διανοητική του δραστηριότητα, ενώ εξετάζονται η διαχρονική πρόσληψη και η επίδραση του έργου του. Τα βασικά πορίσματα της έρευνας συνοψίζονται στα «Συμπεράσματα». Η διατριβή συμπληρώνεται από την περίληψη, τη βιβλιογραφία, το ευρετήριο κυρίων ονομάτων και το παράρτημα, στο οποίο παρατίθεται αντιπροσωπευτικό φωτογραφικό υλικό χειρογράφων, καθώς και σχεδιαστικές αναπαραστάσεις μηχανισμών του Ήρωνα. Η προσεκτική και συστηματική γλωσσική διερεύνηση των έργων του Ήρωνα αποκάλυψε στοιχεία που μέχρι σήμερα είτε είχαν παραμεληθεί είτε είχαν περάσει απαρατήρητα από την προγενέστερη βιβλιογραφία και ως εκ τούτου δεν είχαν συνεκτιμηθεί. Τα δεδομένα αυτά μας ώθησαν στη διερεύνηση μιας νέας ερμηνευτικής προοπτικής αναφορικά με την πιθανή σύνδεση του Ήρωνα με το πνευματικό περιβάλλον του πρώιμου Χριστιανισμού. Η γλωσσική τεκμηρίωση που προκύπτει από την παρούσα έρευνα οδηγεί, για πρώτη φορά, στη διατύπωση της άποψης ότι ο Ήρων είχε γνώση των ευαγγελικών κειμένων και ότι είχε προσεγγίσει τη χριστιανική σκέψη και διδασκαλία. Ειδικότερα, η συγκριτική ανάλυση ανέδειξε γλωσσικές συγγένειες μεταξύ των ηρώνειων έργων και της γλώσσας της Αγίας Γραφής (Παλαιάς και Καινής Διαθήκης), ιδιαιτέρως με το «Κατὰ Μάρκον Εὐαγγέλιον». Άξιον αναφοράς είναι ότι τα γλωσσικά ευρήματα της διατριβής ευθυγραμμίζονται με το γεγονός ότι ο Απόστολος και Ευαγγελιστής Μάρκος διέδωσε το Ευαγγέλιό του στην Αλεξάνδρεια κατά τον 1ο αι. μ.Χ., όπου ίδρυσε την Εκκλησία (Πατριαρχείο) της Αλεξανδρείας και μαρτύρησε εκεί κατά την εποχή δράσης του Ήρωνα. Η μελέτη μας εισάγει μια καινοτόμο διάσταση στην υφιστάμενη έρευνα, προσφέροντας μια σημαντική συμπληρωματική συμβολή στο «Ηρώνειο Ζήτημα» και θέτοντας νέους προβληματισμούς, όπως είναι η σχέση του Ήρωνα με τον αναδυόμενο και διωκόμενο, ήδη από την εποχή του Νέρωνα, Χριστιανισμό. Τα ερευνητικά πορίσματα που αναδύθηκαν από τη γλωσσική διερεύνηση των έργων του Ήρωνα συνηγορούν υπέρ της τοποθέτησης της δράσης του κατά τους δύο πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες (β´ μισό του 1ου αι. μ. Χ. έως τις αρχές του 2ου αι. μ.Χ.). Ως προς το θέμα της γνησιότητας των αμφισβητούμενων έργων, η άποψη της διατριβής είναι ότι, λόγω της χρησιμότητάς τους σε εφαρμογές του καθημερινού βίου και ως εγχειρίδια διδασκαλίας, τα έργα αυτά διαδόθηκαν, αξιοποιήθηκαν και εμπλουτίστηκαν με νεότερα στοιχεία, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ο αρχικός τους πυρήνας δεν προήλθε από τη γραφίδα του Ήρωνα.