Διαδικασίες εξατομίκευσης και νέες μορφές θρησκευτικότητας στη σύγχρονη Ελλάδα

Abstract

Τhe subject matter of this study is the relation between the process of individualization and the new forms of religiosity in Greece during the post-dictatorship period (Metapolitefsi), i.e. from 1974 to the mid-2000s. The planning of the research drew on sociological theories and studies that aim at explaining (a) the resilience and transformations of the sacred under conditions of intensified social rationalization, (b) the reorganization of the religious sphere, and (c) the deregulation of religious meanings (in the context of the everyday, lived religion). The changes detected within the religious field in post-dictatorship Greece, along with the transformations of the dominant Greek-Orthodox religiosity, are approached by placing at the center of the investigation the experience of participation in groups and networks of alternative religiosity, the activity of new religious movements, the emergence of the "idiom" of the new spirituality, and the spread of alternative therapies. On the one hand, this is pursued through (a) the analysis of archival, (printed or electronic) material concerning the presence of the various groups of the new religiosity, their comparative classification, and their "adaptation" to the Greek environment; (b) the examination of data from social surveys on religiosity and church attendance in Greece; and (c) the evaluation of the evidence of publishing output and reading preferences. On the other hand, it is pursued through empirical qualitative research and biographical interviews with individuals who experiment within alternative religious communities and networks. Working from a thematic analysis of their narratives, the study examines the motivation and the priorities of meaning that account for the turn toward new forms of religiosity (forms that respond to this-worldly, secular aspirations, ideals of self-improvement, and therapeutic expectations). The investigation leads to the conclusion that the identity of the Greek Orthodox (whose rebaptized ethno-cultural significance was reinforced during the second fifteen-year period of the Metapolitefsi) conforms with the revaluation of individual authority over eclectic choices and syntheses of religious beliefs and behaviors. At the same time, this identity is permeated by the vocabulary and orientations of the emerging new religiosity and the culture of "spiritual seeking", with an emphasis on the therapeutic/psychological dimension. The study also analyzes noteworthy indications of osmosis between elements of Orthodox religiosity and worldviews of alternative spirituality —elements that are "digested" within a type of "diffused" religion, which constitutes the dominant religious dimension of Greek society throughout the Metapolitefsi.

Η σχέση ανάμεσα στην αυξανόμενη δυναμική των διαδικασιών εξατομίκευσης και τις νέες μορφές θρησκευτικότητας στην Ελλάδα στη διάρκεια της μεταπολιτευτικής περιόδου, από το 1974 μέχρι τα μέσα της πρώτης δεκαετίας του 21ου αιώνα, αποτελεί το αντικείμενο της μελέτης. Ο σχεδιασμός της έρευνας αξιοποίησε κοινωνιολογικές θεωρίες και έρευνες που επιχειρούν να εξηγήσουν την ανθεκτικότητα και τις μεταμορφώσεις του ιερού μέσα σε συνθήκες εντεινόμενου κοινωνικού εξορθολογισμού, αναδιοργάνωσης της θρησκευτικής σφαίρας και απορρύθμισης των θρησκευτικών σημασιών (στην καθημερινή, ζώσα πραγματικότητα του θρησκεύειν). Οι μεταβολές που υφίσταται το θρησκευτικό πεδίο στη μεταπολιτευτική Ελλάδα και οι μετασχηματισμοί της κυρίαρχης ελληνορθόδοξης θρησκευτικότητας προσεγγίζονται θέτοντας στο επίκεντρο την έρευνα για τις εμπειρίες συμμετοχής στις ομάδες και τα δίκτυα της εναλλακτικής θρησκευτικότητας, τη δράση των νέων θρησκευτικών κινήσεων, την ανάδυση του «ιδιώματος» της νέας πνευματικότητας και τη διάδοση των εναλλακτικών θεραπειών. Αφενός, μέσα από α) αρχειακό, έντυπο και ηλεκτρονικό υλικό για την παρουσία των διαφορετικών ομάδων της νέας θρησκευτικότητας, τη συγκριτική ταξινόμησή τους και την «προσαρμογή» τους στο ελληνικό περιβάλλον, β) δεδομένα των κοινωνικών ερευνών για τη θρησκευτικότητα και την εκκλησιαστικότητα στην Ελλάδα, καθώς και γ) στοιχεία για την εκδοτική παραγωγή και τις αναγνωστικές προτιμήσεις. Αφετέρου, με εμπειρική ποιοτική έρευνα και βιογραφικές συνεντεύξεις προσώπων που πειραματίζονται σε εναλλακτικές θρησκευτικές κοινότητες και δίκτυα. Μέσα από τη θεματική ανάλυση των αφηγήσεών τους προσεγγίζονται τα κίνητρα και οι προτεραιότητες νοήματος που αιτιολογούν τη στροφή προς τις νέες μορφές θρησκευτικότητας οι οποίες ανταποκρίνονται σε εγκοσμιοκρατικές επιδιώξεις, ιδεώδη αυτοβελτίωσης και θεραπευτικές προσδοκίες. Διαπιστώνεται ότι η ταυτότητα του Έλληνα Ορθοδόξου (με ενισχυμένη την αναβαπτισμένη εθνοπολιτισμική της σημασία στη δεύτερη δεκαπενταετία της μεταπολίτευσης) μπορεί να συμβαδίζει με την ανατίμηση της ατομικής δικαιοδοσίας για εκλεκτικιστικές επιλογές και συνθέσεις θρησκευτικής πεποίθησης και συμπεριφοράς. Και ταυτόχρονα να διαποτίζεται από το λεξιλόγιο και τους προσανατολισμούς της αναδυόμενης νέας θρησκευτικότητας και της κουλτούρας της «πνευματικής αναζήτησης» με έμφαση στη θεραπευτική/ψυχολογική διάσταση. Αναλύονται επίσης αξιοσημείωτες ενδείξεις ώσμωσης ανάμεσα σε στοιχεία της ορθόδοξης θρησκευτικότητας και του κοσμοειδώλου της εναλλακτικής πνευματικότητας που «χωνεύονται» στο εσωτερικό ενός τύπου «διάχυτης» θρησκείας η οποία συνιστά την κυρίαρχη θρησκευτική διάσταση της ελληνικής κοινωνίας στη διάρκεια της μεταπολίτευσης.