Η μεταφυσική θεωρία του Νουμηνίου και του Πλωτίνου: μια συγκριτική μελέτη

Abstract

This thesis explores the relationship between the metaphysical theory of the Middle Platonic-Neopythagorean philosopher Numenius, the father of Neoplatonism, and the theory of the Neoplatonist Plotinus, who was its founder. The first part of the thesis analyzes the most important influences from Apameus, his theory of the three Gods as well as his theory of human souls, their reincarnation and their method of contact with the first God. Numenius’ system is completely dualistic, as it posits two opposing first principles, Matter as the source of evil and Good as the cause of good, from which Intellect-Providence is created. This dualism also extends to souls, as two cosmic souls are posited, one benevolent and one evil, as well as two souls in every human being, one rational and one irrational. The second part delves into Plotinus' theory of the three hypostases, namely the One or the Good, the Intellect and the Soul, also referring to the human soul, its reincarnation and its ascent to the Good. It is observed that Plotinus develops a monistic system, where the Good is the cause of all things, while matter is its last derivative. Accordingly, the existence of a benevolent soul of the universe is supported, which is characterized by a higher and lower Nature, from which the world is spontaneously produced. It is also considered that there is a single soul in man, which is divided into three parts-powers. The lower soul, both in the world and in the individual, constitutes an image of the higher, while matter is an image of an image. In the third Part, the theories of the two philosophers for each divine hypostasis are compared and their common points and divergences are highlighted. In addition to the contrast between the radical dualism of the Numenius’ system and the Plotinian monism, Apameus’ pessimism is noted in contrast to the more optimistic perspective put forward by Plotinus. However, a multitude of similarities are identified between their philosophical systems, such as the theory of the three hypostases, the undiminished giving of the first principle, the necessary existence of evil in the universe, as well as the principle πάντα ἐν πᾶσιν (all things in each thing). Furthermore, both present the soul as a number but also as a point from which a line emanates, while they describe its "descent" through the planetary spheres. At the same time, they depict it as immortal and incorporeal, undergoing reincarnations, and they allegorically interpret the myth of Odysseus's return. Finally, both emphasize the path of knowledge, through which the ascent to the Good, its sudden vision and the mystical union with it can be achieved. From all of the above, certain conclusions are drawn regarding the influences that the two philosophers received, as well as the influences that Numenius exerted on Plotinus, examining whether the accusation of plagiarism of Apameus’ work made against Plotinus is valid.

Η παρούσα διατριβή διερευνά την σχέση ανάμεσα στην μεταφυσική θεωρία του Μεσοπλατωνικού-Νεοπυθαγόρειου φιλοσόφου Νουμηνίου, του πατέρα του Νεοπλατωνισμού, και στην θεωρία του Νεοπλατωνικού Πλωτίνου, που υπήρξε ο ιδρυτής του. Στο πρώτο Μέρος της διατριβής αναλύονται οι σημαντικότερες επιρροές του Απαμέως, η θεωρία του περί των τριών Θεών καθώς και η θεωρία του περί των ανθρώπινων ψυχών, της μετενσάρκωσής τους και της μεθόδου επαφής τους με τον πρώτο Θεό. Το σύστημα του Νουμηνίου είναι απόλυτα δυϊστικό, καθώς θέτει δύο αντίθετες πρώτες αρχές, την Ύλη ως πηγή των κακών και το Αγαθό ως αιτία των αγαθών, από το οποίο παράγεται ο Νους-Πρόνοια. Ο δυϊσμός αυτός επεκτείνεται και στις ψυχές, καθότι τίθενται δύο κοσμικές ψυχές, μία ευεργετική και μία κακή, καθώς και δύο ψυχές σε κάθε άνθρωπο, μία λογική και μία άλογη. Το δεύτερο Μέρος εμβαθύνει στην θεωρία του Πλωτίνου για τις τρεις υποστάσεις, τουτέστιν το Αγαθό-Εν, τον Νου και την Ψυχή, αναφερόμενο επίσης στην ανθρώπινη ψυχή, την μετενσωμάτωσή της και την άνοδό της προς το Αγαθό. Παρατηρείται ότι ο Πλωτίνος αναπτύσσει ένα μονιστικό σύστημα, όπου το Αγαθό αποτελεί την αιτία των πάντων, ενώ η ύλη συνιστά το τελευταίο παράγωγό του. Αντίστοιχα, υποστηρίζεται η ύπαρξη μίας ευεργετικής ψυχής του σύμπαντος, που διακρίνεται σε ανώτερη και κατώτερη-Φύση, από την οποία παράγεται αυθόρμητα ο κόσμος. Επίσης, θεωρείται ότι υπάρχει μία ενιαία ψυχή στον άνθρωπο, η οποία διακρίνεται σε τρία μέρη-δυνάμεις. Η κατώτερη ψυχή, τόσο στον κόσμο όσο και στο άτομο, συνιστά είδωλο της ανώτερης, ενώ η ύλη είναι είδωλο ειδώλου. Στο τρίτο Μέρος παραβάλλονται οι θεωρίες των δύο φιλοσόφων για την κάθε θεϊκή υπόσταση και επισημαίνονται τα κοινά σημεία και οι αποκλίσεις τους. Εκτός από την αντίθεση ανάμεσα στον ριζικό δυϊσμό του νουμήνειου συστήματος και τον πλωτινικό μονισμό, διαπιστώνεται ο πεσιμισμός του Απαμέως σε αντιδιαστολή με την πιο αισιόδοξη οπτική που προβάλλει ο Πλωτίνος. Ωστόσο, εντοπίζεται πληθώρα ομοιοτήτων μεταξύ των φιλοσοφικών συστημάτων τους, όπως η θεωρία των τριών υποστάσεων, του αμείωτου δούναι της πρώτης αρχής, της αναγκαίας ύπαρξης του κακού στο σύμπαν και της αλληλοπεριχώρησης των νοητών. Επιπλέον, αμφότεροι παρουσιάζουν την ψυχή ως αριθμό αλλά και ως ένα σημείο από όπου εκρέει μία γραμμή, ενώ περιγράφουν την «κάθοδό» της μέσω των πλανητικών σφαιρών. Παράλληλα, την σκιαγραφούν ως αθάνατη και ασώματη, υφιστάμενη μετενσαρκώσεις, και ερμηνεύουν αλληγορικά τον μύθο του νόστου του Οδυσσέα. Τέλος, αμφότεροι προσδίδουν έμφαση στην ατραπό της γνώσης, μέσω της οποίας μπορεί να επιτευχθεί η άνοδος προς το Αγαθό, η ξαφνική θέασή του και η μυστική ένωση με αυτό. Από όλα τα παραπάνω καταλήγουμε σε ορισμένα συμπεράσματα όσον αφορά στις επιρροές που δέχθηκαν οι δύο φιλόσοφοι, καθώς και στις επιδράσεις που άσκησε ο Νουμήνιος στον Πλωτίνο, εξετάζοντας κατά πόσον ευσταθεί η κατηγορία που επιρρίφθηκε στον Πλωτίνο για λογοκλοπή του Απαμέως.