"Πάντως σφ' ἀνάγκη κατθανεῖν": η παιδοκτονία στο ευριπίδειο δράμα

Abstract

The present doctoral thesis examines the phenomenon of filicide, that is, the killing of a child or young offspring by his or her parent, as presented in Euripides’ tragedies “Medea”, “Heracles”, “Iphigenia at Aulis”, and “Bacchae”. The thesis also examines Euripides’ “Ion” and the fragmentary tragedies “Alexander” and “Wise Melanippe”, in which the practice of infant exposure («ἔκθεσις») is foregrounded. This practice may be regarded as a form of potential filicide, since it entails the conscious and deliberate exposure of a child to danger. The analysis of these tragedies is text-centered and structured around three main areas of investigation: the causes and motives of filicide, the manner and circumstances of its commission and the consequences of the act for the murderer, his or her family, and the city («πόλις»). The cases of filicide are further classified as voluntary killings, as in “Medea” and “Iphigenia at Aulis”, and involuntary killings, as in “Heracles” and “Bacchae”. This distinction, which was recognized in Athenian law, offers a secure basis for exploring the dialogue between the legal system of fifth-century BCE Athens and tragedy. The study of the selected plays yields conclusions regarding the degree of responsibility borne by the child murderers, a degree that varies according to the conditions under which the filicide is committed and the extent of divine involvement. The thesis also highlights the role of «ἀνάγκη» in the planning and execution of filicide, as well as issues concerning punishment or impunity and ritual pollution (“miasma”). In the examined tragedies, exile generally emerges as a form of self-imposed punishment on the part of the killers, while the pollution they carry may potentially spread to the city as a whole. Finally, the study of tragedies involving infant exposure shows that parents tend to avoid the direct killing of an unwanted child and instead prefer exposure («ἔκθεσις»), an act that weighed less heavily upon the parent’s conscience and released him or her from the pollution associated with an actual act of filicide.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζει το φαινόμενο της παιδοκτονίας, της θανάτωσης παιδιού ή νεαρού απογόνου από γονέα του, όπως παρουσιάζεται στις τραγωδίες του Ευριπίδη «Μήδεια», «Ἡρακλῆς», «Ἰφιγένεια ἡ ἐν Αὐλίδι» και «Βάκχαι». Επιπλέον, μελετώνται η τραγωδία «Ἴων» και οι αποσπασματικά σωζόμενες τραγωδίες «Ἀλέξανδρος» και «Μελανίππη ἡ σοφή» του Ευριπίδη στις οποίες αναδεικνύεται η πρακτική της «ἐκθέσεως» βρέφους, η οποία δύναται να εκληφθεί ως δυνάμει παιδοκτονία, ως συνειδητή και εκούσια έκθεση παιδιού σε κίνδυνο. Η ανάλυση των εν λόγω τραγωδιών είναι κειμενοκεντρική με βάση τρεις άξονες: τα αίτια και τα κίνητρα της παιδοκτονίας, τον τρόπο και τις συνθήκες διάπραξής της και τις συνέπειες της πράξης για τον φονέα, τους οικείους του και την πόλη. Παράλληλα, οι παιδοκτονίες χωρίζονται σε εκούσιους (πβ. «Μήδεια», «Ἰφιγένεια ἡ ἐν Αὐλίδι») και ακούσιους (πβ. «Ἡρακλῆς», «Βάκχαι») φόνους, διάκριση η οποία υπήρχε στο αθηναϊκό δίκαιο και αποτελεί ένα στέρεο κριτήριο για να διερευνηθεί ο διάλογος ανάμεσα στο νομικό σύστημα της Αθήνας του πέμπτου αιώνα π.Χ. και την τραγωδία. Η μελέτη των επιλεγέντων έργων καταλήγει σε συμπεράσματα αναφορικά με τον βαθμό ευθύνης των παιδοκτόνων, ο οποίος διαφέρει ανάλογα με τις συνθήκες διάπραξης του φόνου και την εμπλοκή των θεών. Ακόμη, αναδεικνύονται ο ρόλος της «ἀνάγκης» στον σχεδιασμό και τη διάπραξη των παιδοκτονιών και τα ζητήματα της τιμωρίας ή της ατιμωρησίας των παιδοκτόνων και του μιάσματος. Στις υπό πραγμάτευση τραγωδίες η εξορία αποτελεί συνήθως τρόπο αυτοτιμωρίας των φονέων επιβαλλόμενη από τους ίδιους και το μίασμα το οποίο αυτοί φέρουν δύναται να επεκταθεί και στην πόλη. Τέλος, από την εξέταση τραγωδιών που περιλαμβάνουν «ἔκθεσιν» βρέφους φανερώνονται η αποφυγή θανάτωσης ανεπιθύμητου βρέφους από τους γονείς και η προτίμηση «ἐκθέσεως» του, πράξη η οποία βάρυνε λιγότερο τη συνείδηση του γονέα και τον απάλλασσε από το μίασμα μιας πιθανής παιδοκτονίας.