Αποτύπωση της υφιστάμενης κατάστασης της ασφάλειας των ασθενών στην Ελλάδα και παράγοντες εμφάνισης νοσηλευτικών φαρμακευτικών λαθών

Abstract

INTRODUCTION: Patient safety constitutes a fundamental dimension of healthcare quality and a key indicator of the reliability of contemporary health systems. Nursing medication errors are among the most frequent causes of preventable harm in hospital settings and are associated with increased morbidity, prolonged hospitalization, and additional strain on healthcare resources. The complexity of the medication administration process, organizational working conditions, professional experience, and nurses’ level of knowledge represent critical factors influencing the occurrence of errors. At the same time, the systematic mapping of the current status of patient safety at a national level is an essential prerequisite for strategic planning and the development of evidence-based interventions. AIM: The aim of this doctoral dissertation was to investigate the factors associated with the occurrence of nursing medication errors, to evaluate and compare the level of knowledge of clinical nurses, nurse assistants, and undergraduate nursing students regarding medication administration and medication errors, and to assess the current status of patient safety in Greece in accordance with the World Health Organization Global Patient Safety Action Plan 2021–2030. METHODS: A cross-sectional study was conducted using structured questionnaires. The first part of the research was carried out in three public hospitals and included clinical nurses with university and technological education, as well as nurse assistants. The second part involved fourth-year undergraduate nursing students from two university institutions in Greece. The research instrument included demographic and professional characteristics, questions regarding the frequency and types of medication errors, and a knowledge assessment scale ranging from 0 to 20. In addition, document analysis and evaluation of the national patient safety framework were conducted through a gap analysis methodology based on the World Health Organization’s 7x5 framework. Statistical analysis was performed using appropriate parametric and non-parametric tests. RESULTS: The findings indicated that the most frequently reported nursing medication errors were related to wrong-time administration and wrong-dose administration. Increased workload, insufficient staffing, limited professional experience, and interruptions during medication administration were identified as significant contributing factors. Differences were observed in knowledge levels between professionals and students, with clinical nurses and nurse assistants demonstrating higher performance compared to nursing students. Furthermore, comparison between the two university institutions revealed a statistically significant difference in students’ knowledge levels, suggesting potential variations in curricula, clinical training, or practical exposure. The assessment of the current patient safety status in Greece demonstrated the existence of regulatory frameworks and individual initiatives; however, important gaps were identified regarding the implementation of a unified national strategy, the comprehensive operation of incident reporting systems, and the integration of a non-punitive safety culture across healthcare settings. CONCLUSIONS: Nursing medication errors constitute a multifactorial phenomenon influenced by individual, educational, and organizational determinants. Strengthening undergraduate and continuing education, improving working conditions, ensuring adequate staffing, and systematically fostering a strong patient safety culture are necessary prerequisites for reducing preventable harm. Alignment of national policy with the WHO Global Patient Safety Action Planmay substantially contribute to the development of a resilient and high-reliability healthcare system centered on patient protection.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Η ασφάλεια των ασθενών αποτελεί θεμελιώδη διάσταση της ποιότητας των υπηρεσιών υγείας και βασικό δείκτη αξιοπιστίας των σύγχρονων συστημάτων υγείας. Τα νοσηλευτικά φαρμακευτικά λάθη συγκαταλέγονται μεταξύ των συχνότερων αιτιών αποτρέψιμης βλάβης στο νοσοκομειακό περιβάλλον και συνδέονται με αυξημένη νοσηρότητα, παράταση νοσηλείας και επιβάρυνση των υγειονομικών πόρων. Η πολυπλοκότητα της διαδικασίας της φαρμακευτικής αγωγής, οι οργανωτικές συνθήκες εργασίας, η επαγγελματική εμπειρία και το επίπεδο γνώσεων των νοσηλευτών συνιστούν κρίσιμους παράγοντες που επηρεάζουν την εμφάνιση σφαλμάτων. Παράλληλα, η συστηματική αποτύπωση της υφιστάμενης κατάστασης της ασφάλειας των ασθενών σε εθνικό επίπεδο αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για τον στρατηγικό σχεδιασμό και την ανάπτυξη τεκμηριωμένων παρεμβάσεων. ΣΚΟΠΟΣ: Σκοπός της παρούσας διδακτορικής διατριβής ήταν η διερεύνηση των παραγόντων που σχετίζονται με την εμφάνιση νοσηλευτικών φαρμακευτικών λαθών, η αξιολόγηση και σύγκριση του επιπέδου γνώσεων κλινικών νοσηλευτών, βοηθών νοσηλευτών και φοιτητών νοσηλευτικής αναφορικά με τη χορήγηση φαρμάκων και τα φαρμακευτικά λάθη, καθώς και η αποτύπωση της υφιστάμενης κατάστασης της ασφάλειας των ασθενών στην Ελλάδα σύμφωνα με το Παγκόσμιο Σχέδιο Δράσης για την Ασφάλεια των Ασθενών 2021–2030 του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. ΜΕΘΟΔΟΣ: Πραγματοποιήθηκε συγχρονική μελέτη με τη χρήση δομημένων ερωτηματολογίων. Το πρώτο σκέλος της έρευνας διεξήχθη σε τρία δημόσια νοσοκομεία και περιέλαβε κλινικούς νοσηλευτές πανεπιστημιακής και τεχνολογικής εκπαίδευσης καθώς και βοηθούς νοσηλευτών. Το δεύτερο σκέλος περιέλαβε τεταρτοετείς φοιτητές Νοσηλευτικής δύο πανεπιστημιακών ιδρυμάτων της χώρας. Το ερευνητικό εργαλείο περιλάμβανε δημογραφικά και επαγγελματικά χαρακτηριστικά, ερωτήματα σχετικά με τη συχνότητα και τα είδη φαρμακευτικών λαθών, καθώς και κλίμακα αξιολόγησης γνώσεων με εύρος βαθμολογίας από 0 έως 20. Επιπλέον, πραγματοποιήθηκε ανάλυση εγγράφων και αξιολόγηση του εθνικού πλαισίου ασφάλειας ασθενών μέσω μεθοδολογίας ανάλυσης κενών, βασισμένης στο πλαίσιο 7x5 του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. Η στατιστική ανάλυση πραγματοποιήθηκε με κατάλληλες παραμετρικές και μη παραμετρικές δοκιμασίες. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ: Τα αποτελέσματα ανέδειξαν ότι τα συχνότερα αναφερόμενα νοσηλευτικά φαρμακευτικά λάθη αφορούσαν τη χορήγηση φαρμάκου σε λανθασμένο χρόνο και τη χορήγηση λανθασμένης δόσης. Ο αυξημένος φόρτος εργασίας, η ανεπαρκής στελέχωση, η περιορισμένη επαγγελματική εμπειρία και οι διακοπές κατά τη διαδικασία χορήγησης φαρμάκων αναγνωρίστηκαν ως σημαντικοί επιβαρυντικοί παράγοντες. Διαπιστώθηκε διαφοροποίηση στο επίπεδο γνώσεων μεταξύ επαγγελματιών και φοιτητών, με τους κλινικούς νοσηλευτές και βοηθούς νοσηλευτών να εμφανίζουν υψηλότερες επιδόσεις σε σύγκριση με τους φοιτητές νοσηλευτικής. Επιπλέον, η σύγκριση μεταξύ των δύο πανεπιστημιακών ιδρυμάτων ανέδειξε στατιστικώς σημαντική διαφορά στο επίπεδο γνώσεων των φοιτητών, γεγονός που υποδηλώνει πιθανές διαφοροποιήσεις στο πρόγραμμα σπουδών, στην κλινική εκπαίδευση ή στην έκθεση σε πρακτική άσκηση. Η αποτύπωση της υφιστάμενης κατάστασης της ασφάλειας των ασθενών στην Ελλάδα κατέδειξε την ύπαρξη θεσμικών ρυθμίσεων και επιμέρους πρωτοβουλιών, ωστόσο ανέδειξε σημαντικά κενά ως προς την εφαρμογή ενιαίας εθνικής στρατηγικής, την καθολική λειτουργία συστημάτων αναφοράς ανεπιθύμητων συμβάντων και την ενσωμάτωση κουλτούρας μη τιμωρητικής αναφοράς στο σύνολο των δομών υγείας. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ: Τα νοσηλευτικά φαρμακευτικά λάθη αποτελούν πολυπαραγοντικό φαινόμενο που επηρεάζεται από ατομικούς, εκπαιδευτικούς και οργανωτικούς παράγοντες. Η ενίσχυση της βασικής και συνεχιζόμενης εκπαίδευσης, η βελτίωση των συνθηκών εργασίας, η επαρκής στελέχωση και η συστηματική καλλιέργεια κουλτούρας ασφάλειας συνιστούν αναγκαίες προϋποθέσεις για τη μείωση της αποτρέψιμης βλάβης. Η ευθυγράμμιση της εθνικής πολιτικής με το Παγκόσμιο Σχέδιο Δράσης του ΠΟΥ δύναται να συμβάλει ουσιαστικά στη διαμόρφωση ενός ανθεκτικού και υψηλής αξιοπιστίας συστήματος υγείας με επίκεντρο τον ασθενή.