Θεολογικές συζητήσεις περί ψυχής τον 15ο αιώνα

Abstract

This dissertation aims to present an analytical overview of the teachings of Saint Gennadius II Scholarius on the soul, as recorded in his five epistolary treatises and to present the corresponding teachings of Theophanes Medeia. The study seeks to highlight the relationship between their teachings and the patristic tradition, the origin of their methodology in approaching the patristic heritage and philosophy, their relationship to the debate on purgatory at the Council of Ferrara -Florence, the reception of Aristotelian analysis, and Scholarius' attitude towards Thomas Aquinas. At the same time, the textual relationship between the two authors and the indirect sources of Gennadius' thought are highlighted. The dissertation is text-centered, following the sources with scientific research playing a supporting role. The methodology is based on the study within the historical, Philosophical and Theological framework to avoid anachronisms, and on the principle of intertextuality, examining the texts in relation to the earlier Patristic Tradition, as authority in Christian theology follows a path contrary to time. The structure of the work includes three chapters. The first chapter, "Discussions about the soul in the 15th century," examines the historical, philosophical, and theological context, with sections on "Discourse to King John Palaiologos," the discussions on purgatorial fire at the Council of Ferrara-Florence, and the philosophical dispute between Aristotelians and Platonists (Plethon-Scholarius, Trapezountios-Vissarion) concerning the origin of the soul. The second chapter includes biographical information and the writings of the two authors, literary details of their works (classified into a) origin of the soul and b) life after death), where their textual relationship is recorded. Their sources are analyzed (Holy Scripture, Patristic Tradition, Philosophy), Gennadius' approach to Tradition (with reference to the erroneous position of St. Gregory of Nyssa), and Scholarius' evaluative stance towards Thomas Aquinas. The third chapter, "The teaching on the soul of St. Gennadius II Scholarius and Theophanes of Medea," is divided into sections a) the origin of soul's existence and b) the afterlife. The first section presents Scholarius's thought as well as the teaching of Theophanes on the origin of soul and the refutation of the theory of traducianismus. The second focuses on the afterlife as presented by Scholarius, emphasizing the struggle of earthly life, the state of souls after separation, purgatory, and the double completion in view of the final Resurrection. The paper concludes with Conclusions and a Bibliography.

Η παρούσα διατριβή έχει ως στόχο να παρουσιάσει αναλυτικά την διδασκαλία του Αγίου Γεννάδιου Β΄ Σχολαρίου σχετικά με την ψυχή, όπως καταγράφεται στις πέντε επιστολιμαίες πραγματείες του, και τις αντίστοιχες διδασκαλίες του Θεοφάνη Μηδείας. Η μελέτη επιδιώκει να αναδείξει τη σχέση μεταξύ των διδασκαλιών τους και της πατερικής παράδοσης, την προέλευση της μεθοδολογίας τους ως προς την προσέγγιση της πατερικής παράδοσης και φιλοσοφίας, την σχέση τους με τη συζήτηση για το καθαρτήριο πυρ στην Σύνοδο Φεράρρας-Φλωρεντίας, την πρόσληψη της αριστοτελικής ανάλυσης και την στάση του Σχολαρίου απέναντι στον Θωμά Ακινάτη. Ταυτόχρονα, αναδεικνύεται η κειμενική σχέση μεταξύ των δύο συγγραφέων και οι έμμεσες πηγές της σκέψης του Γεννάδιου. Η διατριβή έχει χαρακτήρα κειμενοκεντρικό, ακολουθώντας τις πηγές με την επιστημονική έρευνα να διαδραματίζει υποστηρικτικό ρόλο. Η μεθοδολογία βασίζεται στην μελέτη εντός του ιστορικού, φιλοσοφικού και θεολογικού πλαισίου για την αποφυγή αναχρονισμών, καθώς και στην αρχή της διακειμενικότητας, εξετάζοντας τα κείμενα σε σχέση με την προγενέστερη πατερική παράδοση, καθώς η αυθεντία στην χριστιανική θεολογία ακολουθεί μια πορεία αντίθετη προς το χρόνο. Η δομή του έργου αποτελείται από τρία κεφάλαια. Το πρώτο κεφάλαιο, «Συζητήσεις για την ψυχή στον 15ο αιώνα», εξετάζει το ιστορικό, φιλοσοφικό και θεολογικό πλαίσιο, με ενότητες για τον «Λόγο προς τον βασιλιά Ιωάννη Παλαιολόγο», τις συζητήσεις για το καθαρτήριο πυρ στην Σύνοδο της Φεράρρας-Φλωρεντίας και την φιλοσοφική διαμάχη μεταξύ Αριστοτελικών και Πλατωνικών (Πλήθων-Σχολάριος, Τραπεζούντιος-Βισσαρίων) σχετικά με την προέλευση της ψυχής. Το δεύτερο κεφάλαιο περιλαμβάνει βιογραφικές πληροφορίες και τα γραπτά των δύο συγγραφέων, λογοτεχνικές λεπτομέρειες των έργων τους (ταξινομημένα σε α) προέλευση της ψυχής και β) ζωή μετά το θάνατο), όπου καταγράφεται η σχέση μεταξύ των κειμένων τους. Αναλύονται οι πηγές τους (Αγία Γραφή, Πατερική Παράδοση, Φιλοσοφία), η προσέγγιση του Γεννάδιου στην Παράδοση (με αναφορά στην εσφαλμένη θέση του Αγίου Γρηγορίου Νύσσης) και η αξιολογική στάση του Σχολαρίου απέναντι στον Θωμά Ακινάτη. Το τρίτο κεφάλαιο, «Η διδασκαλία για την ψυχή του Αγίου Γεννάδιου Β΄ Σχολαρίου και του Θεοφάνη Μήδειας», χωρίζεται σε ενότητες α) η προέλευση της ύπαρξης της ψυχής και β) η μετά θάνατον ζωή. Η πρώτη ενότητα παρουσιάζει την σκέψη του Σχολαρίου καθώς και την διδασκαλία του Θεοφάνη σχετικά με την προέλευση της ψυχής και την αντίκρουση της θεωρίας του traducianismus. Η δεύτερη ενότητα επικεντρώνεται στην μετά θάνατον ζωή όπως την παρουσιάζει ο Σχολάριος, τονίζοντας τον αγώνα της επίγειας ζωής, την κατάσταση των ψυχών μετά τον χωρισμό, το καθαρτήριο και την διπλή τελείωση εν όψει της τελικής Ανάστασης. Η εργασία ολοκληρώνεται με Συμπεράσματα και Βιβλιογραφία.